Fromm (Angst voor de vrijheid) vraagt zich af in hoeverre de geïntegreerde persoonlijkheid met anarchisme te maken heeft en daartoe leidt (198). Immers deze persoonlijkheid erkent geen enkele vorm van gezag meer, en wel omdat ze deze niet meer nodig heeft. Een dergelijke persoonlijkheid is in een bepaalde zin onafhankelijk van de samenleving geworden, wat anderen van hem denken en de macht die men over hem wil uitoefenen.

Dit lijkt overigens vrij sterk op Bakoenin, die de anarchist ziet als iemand die de ‘natuurlijke maatschappij’ in zichzelf heeft overwonnen (c.q. moet overwinnen). ‘Haar werking is zachter, indringender, onmerkbaarder, maar des te machtiger dan die van de staatsautoriteit. Zij beheerst de mens door de gebruiken en zeden, de massa sentimenten, vooroordelen en gewoonten … ‘ (Staat en Maatschappij, vert. Arthur Lehning).

Fromm stelt echter dat er in een samenleving met geïntegreerde persoonlijkheden wel degelijk plaats is voor ‘rationeel gezag’, dat juist de ontwikkeling van deze persoonlijkheid hoog in het vaandel heeft staan.

Later is Fromm zich ook meer met Zen boeddhisme gaan bezig houden. Waarschijnlijk vanwege de oriëntatie daarvan op de geïntegreerde persoonlijkheid. Een conclusie die ik ook heb getrokken. Om anarchist te zijn, heb je moed nodig die bij een geïntegreerde persoonlijkheid het meest aanwezig is en de enige praktische en levende weg daar naartoe wordt geleverd door verschillende nog praktiserende boeddhistische monniken c.q. het boeddhisme. Let wel, niet de moed om bommen te gooien, maar de moed om anders te zijn, een afwijkende mening van de groep te hebben (e.a.)

Deed Fromm dat uit teleurstelling met de politiek en politieke filosofie? Het wordt toch eerder gezien als een vlucht in het individualisme, in plaats van een keuze voor maatschappelijke actie, het verbeteren van de samenleving.
Toch is er niets op tegen om het alle twee te doen. Daarbij levert het boeddhisme een bescheidenheid op twee aspecten:

- Zolang je ego je nog in de weg zit, nog bang bent voor je eigen hachje, graag erkend wil worden voor je geweldige prestaties, is het lastig om een echte bijdrage aan het verbeteren van de wereld te leveren. Dat kan zomaar uitlopen op laf verraad van je principes, toch je mond maar houden, het ‘Wir haben es nicht gewusst’, dan wel megalomanie van het type Stalin / Chavez.

- De wereld kan nauwelijks worden verbeterd. Maar we doen ons best er iets van te maken. Individuele mensen kunnen wijs worden, een cultuur kan een tijd lang die wijsheid bevorderen. Maar alles wat ontstaat, verdwijnt ook weer. Een cultuur is nu eenmaal een open systeem dat zeer afhankelijk is van een evenwicht tussen allerlei subtiele krachten. Vroeg of laat raken die uit balans door gebeurtenissen van buitenaf. Kortom, uiteindelijk een cyclische kijk op de geschiedenis. Die overigens van alle tijden en culturen is. Slechts het Westen heeft een lineaire kijk op de geschiedenis ontwikkeld.

Zes pagina's Fromm en commentaar op scribd