Fromm (Angst voor de vrijheid) vraagt zich af in hoeverre de geïntegreerde persoonlijkheid met anarchisme te maken heeft en daartoe leidt (198). Immers deze persoonlijkheid erkent geen enkele vorm van gezag meer, en wel omdat ze deze niet meer nodig heeft. Een dergelijke persoonlijkheid is in een bepaalde zin onafhankelijk van de samenleving geworden, wat anderen van hem denken en de macht die men over hem wil uitoefenen.

Dit lijkt overigens vrij sterk op Bakoenin, die de anarchist ziet als iemand die de ‘natuurlijke maatschappij’ in zichzelf heeft overwonnen (c.q. moet overwinnen). ‘Haar werking is zachter, indringender, onmerkbaarder, maar des te machtiger dan die van de staatsautoriteit. Zij beheerst de mens door de gebruiken en zeden, de massa sentimenten, vooroordelen en gewoonten … ‘ (Staat en Maatschappij, vert. Arthur Lehning).

Fromm stelt echter dat er in een samenleving met geïntegreerde persoonlijkheden wel degelijk plaats is voor ‘rationeel gezag’, dat juist de ontwikkeling van deze persoonlijkheid hoog in het vaandel heeft staan.

Later is Fromm zich ook meer met Zen boeddhisme gaan bezig houden. Waarschijnlijk vanwege de oriëntatie daarvan op de geïntegreerde persoonlijkheid. Een conclusie die ik ook heb getrokken. Om anarchist te zijn, heb je moed nodig die bij een geïntegreerde persoonlijkheid het meest aanwezig is en de enige praktische en levende weg daar naartoe wordt geleverd door verschillende nog praktiserende boeddhistische monniken c.q. het boeddhisme. Let wel, niet de moed om bommen te gooien, maar de moed om anders te zijn, een afwijkende mening van de groep te hebben (e.a.)

Deed Fromm dat uit teleurstelling met de politiek en politieke filosofie? Het wordt toch eerder gezien als een vlucht in het individualisme, in plaats van een keuze voor maatschappelijke actie, het verbeteren van de samenleving.
Toch is er niets op tegen om het alle twee te doen. Daarbij levert het boeddhisme een bescheidenheid op twee aspecten:

- Zolang je ego je nog in de weg zit, nog bang bent voor je eigen hachje, graag erkend wil worden voor je geweldige prestaties, is het lastig om een echte bijdrage aan het verbeteren van de wereld te leveren. Dat kan zomaar uitlopen op laf verraad van je principes, toch je mond maar houden, het ‘Wir haben es nicht gewusst’, dan wel megalomanie van het type Stalin / Chavez.

- De wereld kan nauwelijks worden verbeterd. Maar we doen ons best er iets van te maken. Individuele mensen kunnen wijs worden, een cultuur kan een tijd lang die wijsheid bevorderen. Maar alles wat ontstaat, verdwijnt ook weer. Een cultuur is nu eenmaal een open systeem dat zeer afhankelijk is van een evenwicht tussen allerlei subtiele krachten. Vroeg of laat raken die uit balans door gebeurtenissen van buitenaf. Kortom, uiteindelijk een cyclische kijk op de geschiedenis. Die overigens van alle tijden en culturen is. Slechts het Westen heeft een lineaire kijk op de geschiedenis ontwikkeld.

Zes pagina's Fromm en commentaar op scribd

Hoewel fascinerend om te lezen en een overstelpend feitenmateriaal, is dit boek onevenwichtig in z’n analyse van de huidige situatie en wat eraan te doen.

Uit zijn stelling dat we de problemen best kunnen oplossen omdat we ze zelf hebben veroorzaakt, spreekt een ongelofelijke (of strategische?) sociologische naïviteit. Het gaat uit van de samenleving als subject dat – naar het evenbeeld van de mens als subject – verantwoordelijk is voor z’n doen en laten, zichzelf begrijpt en rationeel kan bijsturen. Het geldt voor de mens niet en voor de samenleving al helemaal niet. Zo’n naïviteit kan alleen leiden tot advies over consumenten activisme. Nogal een povere conclusie uit zo’n schitterende beschrijving van de geschiedenis van de mensheid.

Waarom doet Diamond niets met zijn conclusies t.a.v. de korte termijn belangen van de elite? Schrikt hij daarvoor terug? Vindt hij het te moeilijk om z’n geloof in burgerlijke waarden en het kapitalisme af te leggen? In ieder geval lijkt hij te weinig socioloog en politiek filosoof om zich af te vragen hoe de waarden dan wel omgebogen kunnen worden en hoe lange termijn belangen wat meer in ons doen en laten (en die van de elite) ingebakken kunnen worden. Als je concludeert dat winst nu eenmaal op korte termijn gemaakt moet worden, zou je dan tenminste niet de vraag moeten onderzoeken of die dan niet afgeschaft moet worden?

Twee besprekingen en een lecture op youtube van Jared Diamond:

http://www.grenzeloos.org/artikel/viewartikel.php/id/794.html
http://www.grenzeloos.org/artikel/viewartikel.php/id/1142.html
http://www.youtube.com/watch?v=IESYMFtLIis

Langere bespreking van mij op scribd
http://www.scribd.com/doc/19189447/DiamondJared-2005-CollapseReviewNL

En jij? Heb jij nog korte termijn belangen die botsen met het voortbestaan van de samenleving?