In 1973 was er de oliecrisis, in 1975 werd ik 18, in 1977 werd ik actief bij de Jonge Socialisten van de PvdA, vlak daarna kwam het nieuwe beginselprogramma uit.

Mijn beeld was, dat globaal genomen het democratisch socialisme werd onderbouwd door de vrijheidsfilosofie van Erich Fromm / Christian Bay. Namelijk, dat de samenleving zo ingericht kan worden dat het ontwikkelen van een geïntegreerde persoonlijkheid wordt bevorderd. Dat termen als zelfontplooiing, mondigheid en zelfs de ‘spreiding van macht, kennis en inkomen’ daar uiteindelijk naar verwijzen. In mijn beeld was dat de basisvoorwaarde voor de economische herinrichting, maar ook het uiteindelijke doel ervan.

De globale analyse van het beginselprogramma is, dat we in het licht van milieu ontwikkelingen toe moeten naar selectieve groei. De uitsluitende gerichtheid op materiële welvaart moet worden omgebogen. Een duidelijke echo van het de buikriem aanhalen van den Uyl.

In het beginselprogramma wordt in het eerste deel, bij de diagnose van het Westerse kapitalisme gesteld: ‘van vrije ontplooiing van de mensen tot mondige individuen is vrijwel geen sprake’.

In het eigenlijke programma komen de begrippen democratisering en medezeggenschap vaak terug als doelstelling; in die tijd een levende kwestie. Bij de paragrafen over Onderwijs en Kultuur en die over Welzijn, wordt gesproken over het ontwikkelen van oorspronkelijkheid en kritische zin. Ook heeft men oog voor de noodzaak tot samengaan van verstandelijke en emotionele ontwikkeling. Onderwijs en vorming moeten dienstbaar worden gemaakt aan mondigheid en democratisering. Hierbij wordt ook aandacht besteed aan de benodigde diversiteit van de media en dreigende commercialisering.

In Deel IV, De Lange Weg, wordt ten slotte gesteld dat de snelle economische groei van de jaren daarvoor voornamelijk gericht was op de groei van de materiële welvaart en dat deze plaats moet maken voor selectieve groei met een nadruk op collectieve voorzieningen. Dit vooral vanwege het milieu. Vanuit die verdedigende positie wordt benadrukt dat zoiets alleen aanvaardbaar is als dit gepaard gaat met grotere gelijkheid en democratisering. Er wordt hier zelfs van zelfbestuur in bedrijven gesproken.

We kunnen gerust stellen dat van het hele beginselprogramma niet veel terecht is gekomen. Op de golven van het neoliberalisme zijn een aantal inzichten drastisch gewijzigd en in ieder geval het taalgebruik bijgesteld. Je zult een PvdA’er vandaag de dag niet gauw meer over de strijd tegen het kapitalisme horen praten. De markt als beste coördinatiemechanisme is aanvaard. Wouter Bos heeft niets tegen private equity.

Het beginselprogramma is niet inspirerend om te lezen. Er zit een analyse achter van de situatie op dat moment in het licht van de oude sociaal democratische waarden, maar het lijkt een weinig doorleefd en doordacht geheel. Vooral als het op oplossingen en concrete uitwerking aankomt, geeft het een hoog ‘o, ja, en dit puntje ook nog even’ gevoel.

Het is ontegenzeggelijk zo dat (ook) de PvdA geen idee had hoe je van een uitsluitend op materiële welvaartsgroei gerichte economie kon afbuigen naar een selectieve groei met meer nadruk op menselijke waarden. Ofwel, hoe de kolonisering van de leefwereld door het systeem kon (en kan) worden afgebogen.

In het stuk voel je wel dat men daar naar toe wil, de mantra’s worden gezongen, maar hoe dat nou moet is een raadsel. Geen wonder dat de werkelijkheid hén heeft veranderd, men had i.t.t. Milton Friedman c.s., geen ideologische poot om op te staan.