WereldWijdWij(s)

Our World, Our Choice

PjotR — Sun, 08 May 2011 13:11:00 GMT

A minute ago, this moment was the future.
A minute from now, everything could change.

.......

Cost of Planet - de werkelijke aandeelhouderswaarde - duurzaam kapitalisme

PjotR — Sat, 02 Apr 2011 15:15:00 GMT

De Werkelijke Aandeelhouderswaarde

Reeds vanaf het uitbreken van de kredietcrisis klinkt de roep om een nieuwe vorm van duurzaam kapitalisme. Overheden trekken de regie en de algehele verantwoordelijkheid voor de beoogde omwenteling naar een duurzamere wereld sterk naar zich toe. Uit recent onderzoek (Dijkgraaf) blijkt dat klimaat- en energieconvenanten tussen overheid en bedrijfsleven niet werken. Het bedrijfsleven vraagt overheden in het kader van voorgenomen klimaat- en duurzaamheidsmaatregelen om een concurrentietechnisch internationaal ‘level playing field’. Bedrijven en ook pensioenfondsen hebben een stevig eigenbelang om in de duurzame omwenteling een prominente rol te spelen. De sombere toekomstscenario’s voor de leefbaarheid op aarde van gerenommeerde instituten als het IEA, IPCC, Wereldbank, MIT, WNF e.a. hebben namelijk grote gevolgen voor de aandeelhouderswaarde van bedrijven. Aandeelhouderswaarde rekent de toekomst terug naar nu, in de vorm van de contante waarde van toekomstige bedrijfskasstromen. Echter, zonder hierin de effecten van de bedrijfsactiviteiten op de Planet te verdisconteren, die leiden tot voornoemde sombere toekomstscenario’s. Terwijl de hulpbronnen van de aarde zoals vruchtbare grond, zoet water, oerwouden, visgronden, goede leefomgeving, biodiversiteit, stabiel klimaat etc. steeds schaarser worden, heeft het gebruik ervan nog altijd geen prijs in economische zin (‘Cost of Planet’). De aarde staat tot op heden ‘gratis’ ter beschikking en wordt dan ook ongelimiteerd uitgeput.

Dit uitgangspunt van een ‘gratis aarde’ is door de toenemende schaarste aan hulpbronnen niet langer houdbaar en zelfs onethisch tegenover onszelf als mensheid, omdat het ons bestaan gaat bedreigen en dus is het ook vanuit bedrijfsmatig perspectief onverstandig om aan deze ‘Cost of Planet’ voorbij te gaan. Voor bedrijven en pensioenfondsen zou de impact van de ‘Cost of Planet’ op aandeelhouderswaarde ook nu al een serieus boardroom issue moeten vormen; maximalisatie van aandeelhouderswaarde is immers de grote, drijvende kracht achter het huidig Angelsaksisch kapitalistisch systeem.

Maximalisatie van aandeelhouderswaarde sluit naadloos aan op het oudste en meest dominante deel van onze hersenen, de hypothalamus; combinatie van neurologisch en gedragswetenschappelijk onderzoek (Postma) toont aan dat hier de sterkste driften van de mens zetelen waaronder statusgerichtheid, machtswellust en hebzucht. Wie als manager binnen een onderneming goed is in het maximeren van aandeelhouderswaarde, krijgt een hogere functie (appelleert aan status & macht) en een hoger salaris (appelleert aan hebzucht). Dit verklaart de intrinsieke kracht en het succes van het kapitalistisch systeem, dat ‘als beste systeem ooit’ wordt aangemerkt. Duurzaamheid ontbeert vooralsnog een dergelijk universele, drijvende kracht. Door duurzaam handelen via ‘Cost of Planet’ onderdeel te maken van aandeelhouderswaarde, wordt de werkelijke aandeelhouderswaarde zichtbaar en haakt duurzaamheid aan bij de kracht van het kapitalistisch systeem.

Wat is de relatie tussen ‘Cost of Planet’ en aandeelhouderswaarde? De aarde is ‘de supermachine’ die aan alle leven en menselijke activiteiten ten grondslag ligt. Precies deze supermachine wordt in hoog tempo uitgehold, doordat we jaarlijks inmiddels 1,3x meer van de aarde gebruiken dan zij opbrengt (Living Planet Report 2008). Ontbossing, verwoestijning, chemische vervuiling van water en lucht, erosie van de vruchtbare topgrondlaag, afnemende zoetwatervoorraden, afnemende voorraden cruciale metalen en teruglopende biodiversiteit zijn de gevolgen; terwijl het productieve deel van de Aarde jaarlijks steeds harder terugloopt, stijgt de wereldbevolking ondertussen van 6,5 naar 9,2 miljard mensen in 2050 met een gemiddeld hoger consumptieniveau dan nu. Een voedsel-, water-, energie-, klimaat- en milieucrisis zijn het gevolg (Wereldbank). De mens teert dus letterlijk in op haar grootste en meest basale kapitaal: De aarde.

Dat de mens inteert op haar basiskapitaal heeft ook ernstige gevolgen voor bedrijven. Immers, zonder leefbare Planet geen People, laat staan Profit. De toenemende onleefbaarheid als gevolg van voornoemde demografische ontwikkelingen en crises zal de bedrijfsactiviteiten steeds sterker gaan belemmeren. De mens tevens werknemer/gever, consument en belegger zal noodgedwongen steeds meer tijd moeten gaan besteden aan survival, eerst vooral in de 3e wereld, later wereldwijd. Klimaatrampen, voedsel-, energie-, en watertekorten verminderen de employability, productiviteit en ook de beschikbaarheid van bedrijfspersoneel. De afnemende beschikbaarheid van personeel maar ook van water, energie, cruciale metalen en grondstoffen en toenemende milieuvervuiling zijn schadelijk voor de bedrijfscontinuïteit.

Deze ontwikkelingen met betrekking tot grondstoffen, energie, voedsel, water, klimaat en hun invloed op personeel tasten niet alleen het productieproces aan, maar ook het besteedbaar inkomen van consumenten, zodat bedrijven toenemend problemen in hun afzet zullen gaan ondervinden. Daarnaast zijn er de op te brengen kosten als gevolg van klimaatverandering (€ 10.500 miljard - IEA) en overige crises. Het IEA stelde onlangs vast dat er, ondanks alle politieke intenties, de facto nog altijd sprake is van ‘ongewijzigd beleid’. De meest recente onderzoeken (MIT) tonen verslechterende klimaatprognoses. Winstgevendheid, aandeelhouderswaarde en belegbaar vermogen dalen door de samenloop van deze ontwikkelingen. Precies daar zit het belang van bedrijven en pensioenfondsen om een prominente rol te spelen in de realisatie van een duurzamere wereld en aandacht te besteden aan de ‘Cost of Planet’. De ‘Cost of Planet’ en hun effect op aandeelhouderswaarde zijn vooralsnog onontkoombaar. Sterker nog, ze zijn er al, ook al worden ze nog aan het oog onttrokken. Hoe zijn de ‘Cost of Planet’ te bepalen? Deze bevatten een volume- en een prijscomponent. Het wetenschappelijk gefundeerd meetsysteem van de ‘Ecologische Footprint’ bestaat reeds sinds 1997 (Rees & Wackernagel). De Footprint meet de hoeveelheid productief land en zee, die nodig is om de natuurlijke hulpbronnen te produceren voor onze consumptie en infrastructuur, alsmede de ruimte die nodig is om CO2-uitstoot en afval te absorberen. Het ruimte- en energiegebruik, uitgedrukt in aantal gebruikte hectares per jaar, kan van ieder product, dienst, individu, bedrijf, organisatie of land worden berekend. Dit is de Footprint (www.footprintnetwork.org). De EU-Commissie kwalificeert de Ecologische Footprint als het beste meetinstrument voor duurzaamheid van dit moment. De Footprint is een concreet management tool met het oog op de eerdergenoemde crises. De Footprint reflecteert namelijk de effecten op de voedselproductie (productieve ha’s), klimaat én energie (de CO2-Footprint maakt 50% uit van de Ecologische Footprint), het welvaartsverschil tussen 1e en 3e wereld (Footprintomvang per land), het watergebruik (Waterfootprint) en de milieubelasting (productieve ha’s benodigd voor afvalabsorptie).

De Footprint is daarnaast door haar eenvoud en uniformiteit een uitstekend wereldwijd communicatiemiddel voor duurzaamheid gerelateerd aan ‘Planet’; iedereen, van bedrijven en pensioenfondsen tot consumenten, NGO’s en overheidsinstellingen, kan werken met de Footprint en spreekt dan dezelfde taal. Bedrijven beschikken in hun systemen over alle benodigde gegevens om hun Footprint te kunnen bepalen. In de UK wordt de Footprint al vermeld op productverpakkingen. Wat ontbreekt, is de prijs per gebruikte ha per jaar en dat roept de vraag op: ‘Wat is de waarde van de aarde?’ Dé waarde van de aarde is uiteraard niet te bepalen, deze waarde is immers oneindig groot, gevarieerd, immaterieel en onmeetbaar. Het kapitalistisch systeem daarentegen, biedt juist vanwege haar beperkte scope wel aanknopingspunten voor waardebepaling. En aangezien dit systeem een groot deel van het menselijk handelen bepaalt, is waardebepaling vanuit dit perspectief relevant.

De aarde is vanuit kapitalistisch perspectief ‘slechts’ een productiemiddel. Het is de onderliggende supermachine die ons met haar 13,4 miljard productieve ha’s (Living Planet Report 2008) in staat stelt tot het genereren van het jaarlijkse wereldwijde BNP, in 2008 bedroeg dit $ 60.115 miljard (Wereldbank). Dit is de huidige ‘earning capacity’ van de aarde en daarmee tevens de ‘value at risk’, die verloren gaat wanneer de productieve ha’s op aarde in extremo tot 0 worden gereduceerd. Gezien de onvoorspelbaarheid en de onomkeerbaarheid van veranderingen in complexe ecosystemen in combinatie met de onvervangbaarheid van de aarde en haar hulpbronnen, kunnen wij ons geen kansberekening veroorloven ten aanzien van de gevolgen van ons huidig handelen. Een worst case benadering is hier wijsheid, ook al om de ernst van de situatie duidelijk te maken. De gebruikskosten van de aarde vanuit strikt kapitalistisch perspectief bedragen aldus $ 4.500,- per ha per jaar (‘Cost of Planet’). Dit is een direct bruikbare simplificatie van de uitkomsten van het waarderingsmodel, dat momenteel onderwerp is van promotie-onderzoek. Hoe maken we deze ‘Cost of Planet’ concreet en zichtbaar? Dit kan relatief eenvoudig plaatsvinden door 2 regels toe te voegen aan de huidige bedrijfsjaarrekening als volgt:

Jaarrekening Bedrijven

Omzet
-/- Bedrijfskosten
Bedrijfsresultaat
-/- Belasting
Netto Resultaat ?? Traditionele Jaarrekening = Profit
-/- ’Cost of Planet’ ?? Ecologische Footprint x $ 4.500,-/ha/jaar = Planet
Maatschappelijk Resultaat ?? Maatschappelijke Jaarrekening = Profit & Planet

Het inzicht om de aarde niet langer als ‘gratis’ te beschouwen, betekent een doorbraak. Het abstracte en ongrijpbare begrip duurzaamheid wordt met deze aanpak op geld gewaardeerd, althans voorzover het ‘de Planet’ betreft. Duurzame bedrijfsprestaties zijn hierdoor op uniforme wijze te meten en te managen, waardoor vergelijking in de tijd en onderling tussen bedrijven mogelijk wordt. De voorgestelde aanpak betekent een verandering in de harde kern van het kapitalistisch systeem; bedrijfsprestaties worden nu gemeten in termen van Profit én Planet. Bestaande MVO-rapportages en sociale jaarverslagen moeten vooral intact blijven, aangezien deze alle relevante kwalitatieve indicatoren bevatten, veelal gerelateerd aan ‘People’.

Rapportage van de ‘Cost of Planet’ in de jaarrekening betekent dat de werkelijke aandeelhouderswaarde plotseling transparant wordt. De ‘Cost of Planet’ gaan deel uitmaken van het aandeelhouderswaardedenken. Dit heeft majeure impact op de allocatie van de tienduizenden miljarden €/$ aan vermogen van pensioenfondsen, juist vanwege hun focus op lange termijn aandeelhouderswaarde. Pensioenfondsen oefenen met deze herallocatie van vermogen druk uit op het bedrijfsleven, waardoor duurzaamheid en het reduceren van de ‘Cost of Planet’ topprioriteit worden; het aantrekken en behouden van financiering is immers zeer belangrijk voor bedrijven, gegeven dat CEO’s & CFO’s ca. 30% van hun tijd besteden aan investor relations.

De ‘Cost of Planet’ is overigens dermate hoog dat bedrijven er niet in zullen slagen via hoge netto winst tot maatschappelijke winst te komen. Maatschappelijke winst is uitsluitend te realiseren door forse reductie van de Footprint. Het merendeel van de bedrijven zal een kleiner of groter maatschappelijk verlies laten zien, hetgeen aansluit bij de realiteit; we bevinden ons immers letterlijk in een situatie van ‘maatschappelijk verlies’.

Nu zichtbaar wordt wat bedrijven maatschappelijk gezien werkelijk verdienen, zal naast ‘het nieuwe aandeelhouderswaardedenken’ ook een PR- en imago-effect optreden; eerder zagen we wat er gebeurde met Shell Brent Spar, Nike kinderarbeid en PGGM wapenhandel, maar wat betekent het voor het imago van een bedrijf dat € 200 miljoen financiële netto winst maakt, maar tegelijkertijd een maatschappelijk verlies van -/- € 1 miljard laat zien?

Bedrijven zullen enerzijds hun Footprint en daarmee hun ‘Cost of Planet’ gaan terugdringen in hun internationale productie- en inkoopketens, anderzijds zullen zij hun ‘Cost of Planet’ in hun producten dienstenassortiment gaan doorbelasten. Hierdoor krijgen producten hun werkelijke prijs. Nu de werkelijke energieprijzen kunnen worden berekend, zal blijken dat duurzame zonne- en windenergie goedkoper is dan fossiele energie. Dit betekent een doorbraak voor versnelde investeringen in duurzame energie en andere innovatieve duurzame technologieën.

Maatschappelijk resultaat wordt de nieuwe mantra, het nieuwe statusobject. Een bonus op hoog maatschappelijke resultaat, vooralsnog gericht op het wegwerken van maatschappelijke verliezen, is uiteraard prima. De focus van bestuurders wordt zo verbreed van sec Profit naar Planet & Profit, waarmee de platte hebzucht in belangrijke mate uit het systeem wordt gehaald. Hebzucht is zoals vermeld diep geworteld in het oudste deel van onze hersenen. Echter, talloze onderzoeken (Veenhoven e.a.) tonen aan dat het individuele geluk in de 1e wereld jaarlijks afneemt. Deze tegenstelling wordt verklaard door statusangst (de Botton) en de wet van het relatieve inkomen (Layard). Deze fenomenen maken dat we niet alleen telkens meer willen bezitten, maar liefst ook nog meer dan die ander: De buurman, de collega en het reclamerolmodel. Dit leidt tot een oneindige rat race onder afnemend geluk. De focusverbreding doorbreekt dit en zou daarom ook het individuele geluk van burgers weleens ten goede kunnen komen; voorbij de lege consumptiedrift. De invloed van bedrijven op een duurzame omwenteling is zeer groot. De herkomst van de wereldwijde Footprint vloeit direct of indirect voor 100% voort uit de activiteiten van bedrijven en is daarmee uitstekend door hen te beïnvloeden. Daarnaast beschikken bedrijven over de financiële middelen, het innovatief vermogen én de macht om een duurzamere wereld te realiseren. Noreena Hertz, David Korten e.a. toonden reeds overtuigend aan dat het mondiale bedrijfsleven de werkelijke machthebber is en niet overheden of consumenten.

Bij het bedrijfsleven zit kortom de te ontketenen kracht en pensioenfondsen spelen hierin een bijzondere en cruciale rol; met hun focus op lange termijn aandeelhouderswaarde hebben zij het motief om de fictie van de ‘gratis aarde’ te verlaten en hun beleggingskeuze te baseren op werkelijke aandeelhouderswaarde. Dit geeft het bedrijfsleven de doorslaggevende prikkel om hun business op werkelijke aandeelhouderswaardecreatie te gaan sturen.

De ‘Cost of Planet’ lijken slechts een onschuldig rapportage-item, echter zij hebben een enorm cash effect door de herallocatie van de vermogens van pensioenfondsen naar bedrijven met een lage Cost of Planet. Dit leidt vervolgens tot de aanpassing van inkoop-, productie- en verkoopprocessen door bedrijven. Op termijn is voorstelbaar dat de ‘Cost of Planet’ door bedrijven in cash zullen worden gestort in een duurzaam investeringsfonds.

Het gebrek aan schaarste aan geld ligt mede ten grondslag aan de huidige kredietcrisis en de eerdergenoemde sombere toekomstscenario’s. Op termijn is het onvermijdelijk dat de Footprintcapaciteit van de Aarde zich vanwege toenemende schaarste zal ontwikkelen tot een steeds dominanter betaalmiddel, parallel aan geld. Deze capaciteit is namelijk écht schaars in tegenstelling tot geld.

Met de introductie van ‘Cost of Planet’ in de wet op de jaarrekening doorbreken overheden het nietduurzame, korte termijn denken en komen zij tegemoet aan de oproep van het bedrijfsleven tot een internationaal ‘level playing field’. Tegelijkertijd verzekeren overheden zich zo van zeer sterke rugwind van het bedrijfsleven en pensioenfondsen in de beoogde omwenteling naar een duurzamere maatschappij. Duurzaamheid dringt via de ‘Cost of Planet’ door tot in de kern, de haarvaten van het kapitalistisch systeem en haakt zo aan bij de kracht ervan. In essentie wordt hiermee een nieuwe en duurzame vorm van kapitalisme geïntroduceerd, waarin eigenbelang en maatschappelijk belang samenvallen.

Drs Roland J.I. Menke RC
Venture Capitalist en M&A-Adviseur
Dit artikel vormt een weerslag van zijn lopende promotie-onderzoek
E-mail: mcf.rotterdam@planet.nl

Het elfde schijfje

PjotR — Sun, 06 Sep 2009 14:57:00 GMT

Er was eens, langgeleden, een dorpje ver hiervandaan, waar de mensen voor al hun handelingen goederen tegen elkaar ruilden. Op elke marktdag liepen de mensen rond met kippen, eieren, hammen en broden, en gingen langdurige onderhandelingen met elkaar aan om te ruilen wat zij nodig hadden. Op belangrijke momenten in het jaar, bijvoorbeeld in de oogsttijd of als aan iemands schuur na een storm grote reparaties gepleegd moesten worden, herinnerden de mensen zich de traditie om elkaar te helpen, zoals ze dat zelf ooit geleerd hadden. Zij wisten dat anderen hen, als ze eens een probleem zouden hebben, op hun beurt zouden helpen. Op een zekere marktdag kwam er een vreemdeling met glimmende zwarte schoenen aan en een elegante witte hoed op voorbij en hij bekeek het hele gedoe met een sardonische glimlach. Toen hij een boer zag rondrennen om de zes kippen te vangen die hij wilde ruilen tegen een grote ham, kon hij niet nalaten te lachen. `Arme mensen,' zei hij, `wat doen jullie primitief.' De vrouw van de boer hoorde dat en daagde de vreemdeling uit. `Denk jij dat jij die kippen op een betere manier kunt vangen?' `De kippen niet,' antwoordde de vreemdeling, `maar er is een betere manier om al die moeite te voorkomen.' `O ja, hoe dan?' vroeg de vrouw. `Zie je die boom daar?' zei de vreemdeling. `Welnu, daar zal ik wachten tot een van jullie mij een grote koeienhuid brengt. Laat dan alle gezinnen bij mij komen. Ik zal de betere manier uitleggen.' En zo gebeurde. Hij nam de koeienhuid, sneed daar perfecte cirkels uit en drukte een fijn uitgewerkt en gracieus stempeltje op elk schijfje. Toen gaf hij elk gezin tien schijfjes en legde uit dat elk schijfje de waarde van één kip voorstelde. `Nu kunnen jullie met de schijfjes gaan handelen in plaats van met die onhandelbare kippen,' legde hij uit. Dat klonk verstandig. Iedereen was onder de indruk van de man met de glimmende schoenen en de ontzag inboezemende hoed. `O, tussen haakjes,' voegde hij daaraan toe toen elk gezin zijn tien schijfjes had gekregen, `over een jaar kom ik terug en zit ik weer hier onder deze boom. Ik wil dat ieder van jullie mij dan elf schijfjes geven. Dat elfde schijfje is een bewijs van waardering voor de technologische verbetering die ik zojuist in jullie leven heb mogelijk gemaakt.' `Maar waar moet dat elfde schijfje vandaan komen?' vroeg de boer met de zes kippen. `Dat zul je wel merken,' zei de man met een geruststellend lachje. Als we aannemen dat de bevolking en de jaarlijkse productie in dat jaar precies gelijk blijven, wat denkt u dan dat er moest gebeuren? Denk erom, het elfde schijfje was nooit gemaakt. Uiteindelijk moest dus één op elke elf gezinnen al zijn schijfjes verliezen, zelfs als iedereen zijn zaken goed voor elkaar had, opdat tien andere gezinnen over een elfde schijfje konden beschikken. Toen nu een storm het gewas van een van de gezinnen bedreigde, werden de mensen minder scheutig met hun tijd om de oogst binnen te halen vóór de rampspoed zou toeslaan. Weliswaar was het veel handiger om op de marktdag de schijfjes te ruilen in plaats van de kippen, maar het nieuwe spel had ook als onbedoeld neveneffect dat de spontane samenwerking die in dat dorp traditioneel was, actief ontmoedigd werd. In plaats daarvan leidde het nieuwe geldspel tot een systematische ondertoon van concurrentie tussen alle deelnemers.

Bernard Lietaer, uit het boek "Het geld van de toekomst", een nieuwe visie op welzijn, werk en een humanere wereld

Download het complete boek geheel gratis, het kost geen schijfje, HIER

Attention jammers, activists and cultural creatives:

PjotR — Sun, 26 Jul 2009 14:23:00 GMT

a shift from neoclassical to ecological economics now underway
THE CREATIVE DESTRUCTION OF NEOCLASSICAL ECONOMICS

Deep in recession and with scary ecological scenarios looming, now may be the ripest moment we¹ll ever have to power-shift global capitalism onto a new path. Adbusters #85 asks economics students around the world to join the fight to revamp Econ. 101 curriculums and challenge the endemic myopia of their tenured neoclassical profs in the most visceral way. Go to KICKITOVER.ORG, read a few texts, download the Kick it Over Manifesto (and other posters) and whack them up in the corridors of your campus. Make sure your university is at the forefront of the paradigm shift from neoclassical to ecological economics now underway. If you¹re an economics student, email Kevin@adbusters.org to receive a free issue, anyone else can subscribe at adbusters

Imagine you are riding comfortably on a sleek train. You look out the window and see that the tracks end abruptly not too far ahead ... The train will derail if it continues. You suggest the train stop immediately and the passengers go forward on foot. This will require a major shift in everyone’s way of traveling, of course, but you see it as the only realistic option. To continue barreling forward is to court catastrophic consequences. But when you propose this course of action, others – who have grown comfortable riding on the train – say, “We like the train, and arguing that we should get off is not realistic.”

In the contemporary United States, we are trapped in a similar delusion. We are told that it is “realistic” to yield to the absurd idea that the systems we live in are the only systems possible or acceptable based on the fact that some people like them and wish them to continue. But what if our current level of first world consumption is exhausting the ecological basis for life? Too bad. The only “realistic” options are those that view this lifestyle as nonnegotiable. What if real democracy is not possible in a nation-state with 300 million people? Too bad. The only “realistic” options are those that view this way of organizing a polity as immutable. What if the hierarchies our lives are based on are producing extreme material deprivation for the oppressed and dull misery among the privileged? Too bad. The only “realistic” options are those that view hierarchy as inevitable.

Let me offer a different view of reality:

(1) We live in a system that, taken as a whole, is unsustainable – not only over the long haul but in the short term.

(2) Unsustainable systems cannot be sustained.

How’s that for a profound theoretical insight? Unsustainable systems can’t be sustained. It’s hard to argue with that. The important question is whether or not we live in a system that is truly unsustainable. There’s no way to definitively prove such a sweeping statement, but look around at what we’ve built and ask yourself whether you really believe this world can go forward indefinitely … or even for more than a few decades. Take a minute to ponder the end of cheap fossil energy, the lack of viable large-scale replacements for that energy and the ecological consequences of burning what remains of it. Consider the indicators of the health of the planet: groundwater contamination, topsoil loss, levels of toxicity. Factor in the widening inequality in the world, the intensity of the violence and the desperation that so many feel at every level of society.

Based on what you know about these trends, do you think this is a sustainable system? If you were to let go of your attachment to this world, is there any way to imagine this as a sustainable system? Considering all the ways you understand the world, is there anything in your field of perception that tells you we’re on the right track?

The important question is whether or not we live in a system that is truly unsustainable.

To be radically realistic in the face of all this is to recognize the failure of basic systems and to abandon the notion that all we need to do is recalibrate the institutions that structure our lives. The old future – the way we thought things would work out – truly is gone. The nation-state and capitalism are at the core of this unsustainable system, giving rise to the high-energy/mass-consumption configuration of privileged societies that has left us saddled with what James Howard Kunstler calls “a living arrangement with no future.” The future we have been dreaming of is not based on reality. Most of the world’s population – who don’t live with our privilege – has no choice but to face this reality. It’s time for us to come to terms with it.

Robert Jensen is a journalism professor at the University of Texas at Austin. He is the author of Getting Off: Pornography and the End of Masculinity and All My Bones Shake: Seeking a Progressive Path to the Prophetic Voice.

Wise words from a 12 year old girl

PjotR — Wed, 15 Jul 2009 22:32:00 GMT

Editor's note: The following is the transcript of the speech that Severn Suzuki gave to the Plenary Session at the 1992 Earth Summit in Rio Centro, Brazil. Severn was twelve years old. I feel there is no better example of a young person standing up and speaking on behalf of something in which they truly believe, for the betterment of themselves and the world around them. Not much changed in 17 years, how many children still have to cry out loud that we should make a change, now!

Hello, I'm Severn Suzuki speaking for E.C.O. - The Environmental Children's Organisation. We are a group of twelve and thirteen-year-olds from Canada trying to make a difference: Vanessa Suttie, Morgan Geisler, Michelle Quigg and me. We raised all the money ourselves to come six thousand miles to tell you adults you must change your ways. Coming here today, I have no hidden agenda. I am fighting for my future.

Losing my future is not like losing an election or a few points on the stock market. I am here to speak for all generations to come.

I am here to speak on behalf of the starving children around the world whose cries go unheard.

I am here to speak for the countless animals dying across this planet because they have nowhere left to go. We cannot afford to be not heard.

I am afraid to go out in the sun now because of the holes in the ozone. I am afraid to breathe the air because I don't know what chemicals are in it.

I used to go fishing in Vancouver with my dad until just a few years ago we found the fish full of cancers. And now we hear about animals and plants going exinct every day -- vanishing forever.

In my life, I have dreamt of seeing the great herds of wild animals, jungles and rainforests full of birds and butterfilies, but now I wonder if they will even exist for my children to see.

Did you have to worry about these little things when you were my age?

All this is happening before our eyes and yet we act as if we have all the time we want and all the solutions. I'm only a child and I don't have all the solutions, but I want you to realise, neither do you!

You don't know how to fix the holes in our ozone layer.
You don't know how to bring salmon back up a dead stream.
You don't know how to bring back an animal now extinct.
And you can't bring back forests that once grew where there is now desert.
If you don't know how to fix it, please stop breaking it!
Here, you may be delegates of your governments, business people, organisers, reporters or poiticians - but really you are mothers and fathers, brothers and sister, aunts and uncles - and all of you are somebody's child.

I'm only a child yet I know we are all part of a family, five billion strong, in fact, 30 million species strong and we all share the same air, water and soil -- borders and governments will never change that. I'm only a child yet I know we are all in this together and should act as one single world towards one single goal.

In my anger, I am not blind, and in my fear, I am not afraid to tell the world how I feel.

In my country, we make so much waste, we buy and throw away, buy and throw away, and yet northern countries will not share with the needy. Even when we have more than enough, we are afraid to lose some of our wealth, afraid to share.

In Canada, we live the privileged life, with plenty of food, water and shelter -- we have watches, bicycles, computers and television sets.

Two days ago here in Brazil, we were shocked when we spent some time with some children living on the streets. And this is what one child told us: "I wish I was rich and if I were, I would give all the street children food, clothes, medicine, shelter and love and affection."

If a child on the street who has nothing, is willing to share, why are we who have everything still so greedy?

I can't stop thinking that these children are my age, that it makes a tremendous difference where you are born, that I could be one of those children living in the Favellas of Rio; I could be a child starving in Somalia; a victim of war in the Middle East or a beggar in India.

I'm only a child yet I know if all the money spent on war was spent on ending poverty and finding environmental answers, what a wonderful place this earth would be!

At school, even in kindergarten, you teach us to behave in the world. You teach us:

not to fight with others,
to work things out,
to respect others,
to clean up our mess,
not to hurt other creatures
to share - not be greedy.
Then why do you go out and do the things you tell us not to do?

Do not forget why you're attending these conferences, who you're doing this for -- we are your own children. You are deciding what kind of world we will grow up in. Parents should be able to comfort their children by saying "everything's going to be alright" , "we're doing the best we can" and "it's not the end of the world".

But I don't think you can say that to us anymore. Are we even on your list of priorities? My father always says "You are what you do, not what you say."

Well, what you do makes me cry at night. You grown ups say you love us. I challenge you, please make your actions reflect your words. Thank you for listening

Documentary: The Century of the Self

PjotR — Fri, 17 Apr 2009 15:57:00 GMT

"This series is about how those in power have used Freud's theories to try and control the dangerous crowd in an age of mass democracy." - Adam Curtis

Quote Wikipedia:
Sigmund Freud, the founder of psychoanalysis, changed the perception of the human mind and its workings profoundly. His influence on the 20th century is widely regarded as massive. The documentary describes the impact of Freud's theories on the perception of the human mind, and the ways public relations agencies and politicians have used this during the last 100 years for their "engineering of consent".

Among the main characters are Freud himself and his nephew Edward Bernays, who was the first to use psychological techniques in advertising. He is often seen as the "father of the public relations industry". Freud's daughter Anna Freud, a pioneer of child psychology, is mentioned in the second part, as well as Wilhelm Reich, one of the main opponents of Freud's theories.

Along these general themes, The Century of the Self asks deeper questions about the roots and methods of modern consumerism, representative democracy and its implications. It also questions the modern way we see ourselves, the attitude to fashion and superficiality.

The business and, increasingly, the political world uses PR to read and fulfill our desires, to make their products or speeches as pleasing as possible to us. Curtis raises the question of the intentions and roots of this fact. Where once the political process was about engaging people's rational, conscious minds, as well as facilitating their needs as a society, the documentary shows how by employing the tactics of psychoanalysis, politicians appeal to irrational, primitive impulses that have little apparent bearing on issues outside of the narrow self-interest of a consumer population. He cites Paul Mazer, a Wall Street banker working for Lehman Brothers in the 1930s, as saying "We must shift America from a needs- to a desires-culture. People must be trained to desire, to want new things, even before the old have been entirely consumed. [...] Man's desires must overshadow his needs." In Episode 4 the main characters are Philip Gould and Matthew Freud, the great grandson of Sigmund, a PR consultant. They were part of the efforts during the nineties to bring the Democrats in the US and New Labour in the United Kingdom back into power. Adam Curtis explores the psychological methods they now massively introduced into politics. He also argues that the eventual outcome strongly resembles Edward Bernays vision for the "Democracity" during the 1939 New York World's Fair.

To quote the BBC site:
To many in both politics and business, the triumph of the self is the ultimate expression of democracy, where power has finally moved to the people. Certainly the people may feel they are in charge, but are they really? The Century of the Self tells the untold and sometimes controversial story of the growth of the mass-consumer society in Britain and the United States. How was the all-consuming self created, by whom, and in whose interests?

Episode one: Happiness Machines

The story of the relationship between Sigmund Freud and his American nephew, Edward Bernays. Bernays invented the public relations profession in the 1920s and was the first person to take Freud's ideas to manipulate the masses. He showed American corporations how they could make people want things they didn't need by systematically linking mass-produced goods to their unconscious desires.

Bernays was one of the main architects of the modern techniques of mass-consumer persuasion, using every trick in the book, from celebrity endorsement and outrageous PR stunts, to eroticising the motorcar.

His most notorious coup was breaking the taboo on women smoking by persuading them that cigarettes were a symbol of independence and freedom. But Bernays was convinced that this was more than just a way of selling consumer goods. It was a new political idea of how to control the masses. By satisfying the inner irrational desires that his uncle had identified, people could be made happy and thus docile.

It was the start of the all-consuming self which has come to dominate today's world.

Watch this episode "Happiness Machines"

Episode two: The Engineering of Consent

The programme explores how those in power in post-war America used Freud's ideas about the unconscious mind to try and control the masses.

Politicians and planners came to believe Freud's underlying premise - that deep within all human beings were dangerous and irrational desires and fears. They were convinced that it was the unleashing of these instincts that had led to the barbarism of Nazi Germany. To stop it ever happening again they set out to find ways to control this hidden enemy within the human mind.

Sigmund Freud's daughter, Anna, and his nephew, Edward Bernays, provided the centrepiece philosophy. The US government, big business, and the CIA used their ideas to develop techniques to manage and control the minds of the American people. But this was not a cynical exercise in manipulation. Those in power believed that the only way to make democracy work and create a stable society was to repress the savage barbarism that lurked just under the surface of normal American life.

Watch this episode "The Engineering of Consent"

Episode three: There is a Policeman Inside All Our Heads: He Must Be Destroyed

In the 1960s, a radical group of psychotherapists challenged the influence of Freudian ideas in America. They were inspired by the ideas of Wilhelm Reich, a pupil of Freud's, who had turned against him and was hated by the Freud family. He believed that the inner self did not need to be repressed and controlled. It should be encouraged to express itself.

Out of this came a political movement that sought to create new beings free of the psychological conformity that had been implanted in people's minds by business and politics.

This programme shows how this rapidly developed in America through self-help movements like Werber Erhard's Erhard Seminar Training - into the irresistible rise of the expressive self: the Me Generation.

But the American corporations soon realised that this new self was not a threat but their greatest opportunity. It was in their interest to encourage people to feel they were unique individuals and then sell them ways to express that individuality. To do this they turned to techniques developed by Freudian psychoanalysts to read the inner desires of the new self.

Watch this episode "There is a Policeman Inside All Our Heads: He Must Be Destroyed"

Episode four: Eight People Sipping Wine in Kettering

This episode explains how politicians on the left, in both Britain and America, turned to the techniques developed by business to read and fulfil the inner desires of the self.

Both New Labour, under Tony Blair, and the Democrats, led by Bill Clinton, used the focus group, which had been invented by psychoanalysts, in order to regain power. They set out to mould their policies to people's inner desires and feelings, just as capitalism had learnt to do with products.

Out of this grew a new culture of public relations and marketing in politics, business and journalism. One of its stars in Britain was Matthew Freud who followed in the footsteps of his relation, Edward Bernays, the inventor of public relations in the 1920s.

The politicians believed they were creating a new and better form of democracy, one that truly responded to the inner feelings of individual. But what they didn't realise was that the aim of those who had originally created these techniques had not been to liberate the people but to develop a new way of controlling them.

Watch this episode "Eight People Sipping Wine in Kettering"

Hebzucht & Vetzucht

PjotR — Thu, 14 Jun 2007 16:15:00 GMT

Hebzucht komt ook tot uiting in de eetgewoonten van mensen. De gemiddelde Engelsman consumeert maandelijks zes zakken chips, zes repen chocolade, drie sandwiches, twee pastijtjes, twee hamburgers, een donut, en een kebab terwijl hij achter het stuur zit.

Op jaarbasis besteden Amerikanen die zich zorgen maken over hun dikte 30 keer zoveel aan afslankmiddelen als het totale VN-budget voor hongerbestrijding beloopt.

De bevolking van de rijke landen consumeert zulke grote hoeveelheden rood vlees dat de totale graanoogst van de wereld onvoldoende zou zijn om al het vee te voeren dat nodig zou zijn om de rest van de wereld evenveel vlees ter beschikking te stellen. Toch is dat juist wat arme mensen nastreven: de vleesconsumptie in de ontwikkelingslanden heeft zich tussen 1980 en 2004 verdrievoudigd, van 50 tot 150 miljoen ton. Volgens de FAO zal dit tegen 2030 met nog eens 110 miljoen ton zijn gestegen.

Toch maar vegetariër worden?

Rekensommetje

PjotR — Thu, 14 Jun 2007 00:23:00 GMT

Het mondiale verbruikspatroon voor energie is onevenwichtig en onbillijk. Het gemiddelde verbruik van elektrische energie beloopt in Afrika 0,5 kWh per hoofd van de bevolking. Het gemiddelde voor bewoners van Azië en Latijns-Amerika is 2-3 kWh, en voor Amerikanen, Australiërs, Europeanen en Japanners tot 8 kWh. In de Verenigde Staten woont 4,1 procent van de wereldbevolking, maar dit land verbruikt een "bescheiden" 25 procent van de wereldenergieproductie, waarvan een groot deel op een verkwistende manier: 's winters met inefficiënte gasgestookte verwarming of elektrische radiatoren; 's zomers met airconditioningsystemen die gedurende lange perioden voor niets staan te draaien. Bovendien maken zij gebruik van benzine-slurpende pickuptrucks en busjes en SUV's voor het dagelijks vervoer. De doorsnee-Amerikaan verbruikt maar liefst 5 ton aan fossiele brandstoffen per jaar, waar de iets bescheidener Duitsers altijd nog 2,9 ton per jaar gebruiken, terwijl de gemiddelde Chinees het (nog) doet met 0,8 ton per jaar.

Stel dat de rest van de wereldbevolking (of misschien alleen de Chinezen) hetzelfde consumptiepatroon nastreeft als de Duitser (of enig andere Europeaan), of, erger nog, de oneindige energie-honger van de Amerikanen evenaart, is de huidige wereldenergieproductie dan wel voldoende?

Wie kan er rekenen?

De gouden belofte van vooruitgang?

PjotR — Fri, 01 Jun 2007 13:59:00 GMT

Dit artikel staat uitgebreid stil bij het denken van één mens: Ivan Illich. Dit artikel verscheen in Ode nummer 40. Illich verwierf faam in de jaren zeventig met zijn kritiek op het ontwikkelingsdenken dat toen in zwang kwam. Hij vroeg zich af of de belofte van ontwikkeling de vrijheid en de autonomie van de mens wel zou dienen. Nu de economie meer dan ooit de wereld regeert, groei en ontwikkeling algemeen als een zegen wordt beschouwd en het vertrouwen dat de technologie alle problemen kan oplossen haast onomstotelijk is, is het een goed moment voor een kritische analyse: maakt de vooruitgang haar beloften waar? Ode ging terug naar een bijna vergeten denker die baanbrekende boeken schreef - die actueel zijn gebleven. Hierbij fragmenten van het werk van Illich en reacties uit verschillende hoeken. Ten slotte reisden Jurriaan Kamp en Hélène de Puy naar Bremen in Duitsland voor een gesprek met Illich.

"Ik ben niet dom genoeg om te denken dat ik iets wezenlijk kan veranderen, maar ik kan wel de draak steken met het systeem".

Hij schreef de boeken die hem internationale bekendheid brachten, al meer dan 25 jaar geleden. Eén van die boeken staat al twintig jaar vooraan in onze kast - zo'n boek dat je nooit meer vergeet. Zijn denken sinds die tijd valt vooral op door consistentie: de boodschap is dezelfde gebleven. En daarom is hij misschien wel de belangrijkste vergeten denker - in leven - in deze tijd van eentonige maatschappijvisies. Want na een eeuw van politieke strijd lijkt het economische denken alle ideologische conflicten te hebben overwonnen. Het hoe van de mondialisering staat hier en daar nog ter discussie, het proces zelf - en de onderliggende suprematie van technologie en vrije markt - lijkt onbetwist. En toch is er een ander verhaal. Zijn verhaal. De zoektocht voert naar Bremen in Duitsland, misschien een onwaarschijnlijke plaats voor zo'n ander verhaal. 'Ik neem zelf nooit een taxi', had hij gezegd, maar ook dat de rit vanaf het station acht mark zou kosten. Keurige schatting. Als de meter 9,30 mark aanwijst, staan wij in de stromende regen in een straat met sfeervolle voortuinen en gevels uit einde van de negentiende eeuw. In de rij valt één huis uit de toon: zijn huis - het gevolg van een verdwaalde geallieerde bom. Een jongen van een jaar of twintig doet open. Naar later blijkt Björn, student filosofie, en samen met Bine, ook studente filosofie, ingetrokken, omdat het stel geen eigen onderkomen heeft en binnenkort een kindje verwacht. In de keuken is ook Rita, een nichtje van twaalf van een van de twee studenten, op bezoek. En dan is er Brenda, studente uit Kenia met oorbellen die het Afrikaanse continent uitbeelden. Brenda leert Duits, maar beantwoordt onze vragende blik met He is coming in onvervalst Oxford-Engels.

"Het gaat mij niet om de wat de technologische ontwikkeling dóet met mensen, het gaat mij om wat die ontwikkeling tegen de mensen zegt".

He is Ivan Illich, inmiddels 76 jaar. Hij groeide op in Wenen met een joodse moeder en een vader uit Dalmatië. Steiner en Freud waren huisvrienden, maar Ivan pastte niet in de intelligentietests en werd op school afgeschreven als een 'achtergebleven' kind. Veel school was er daarom niet in zijn jeugd en bij gebrek daaraan trok hij zich terug in de Franse bibliotheek van zijn grootvader. Toen Illich twaalf was, viel Hitler Oostenrijk binnen en nam Illich het besluit om zelf nooit kinderen op deze wereld te zetten. Op zijn zestiende maakte hij kennis met corruptie toen hij de secretaris van Göring - die zijn familiehuis had opgeëist - omkocht om zijn grootvader vrij te krijgen. Uiteindelijk studeerde en promoveerde hij in Rome en Salzburg, maakte kennis met het Oosten gedurende lange gesprekken met de Indiase hindoe- én katholieke priester Ramon Panikkar in Benares aan de oever van de Ganges en vestigde zich uiteindelijk als pastoor in New York. Toen hij vervolgens kennismaakte met Latijns-Amerika en zich niet langer thuis voelde in de dogma's van de katholieke kerk - 'Ik heb genoeg joods bloed om boos op God te kunnen zijn' - begon zijn leven als filosoof en auteur. Hij komt binnen met een fles wijn voor de gelegenheid. Een aimabele verschijning met stralende ogen en de armen wijd open. Eigenlijk toont niets de ziekte die zijn leven sinds twintig jaar meer en meer beheerst - maar daarover later meer. Kaarslicht, een multicultureel maal, een gesprek over baby's, een warme ontmoeting van onbekenden. Later, na het eten, schuiven we in kleermakerszit rond het bureau in zijn studeerkamer. De boekenkasten ademen wetenschap en universiteit. Van een interview mag geen sprake zijn - 'dat is een onprettige, onbeleefde manier van binnendringen in iemands persoonlijkheid' - van een gesprek des te meer. En dat gesprek gaat over ontwikkeling. Over mensen, over samenleven en over organiseren. Over de kwaliteit van leven - het soort van gesprek dat zo wezenlijk is, maar dat zo vaak wordt verdrongen door de haast van alledag. De meester zet de toon. Illich formuleert bedachtzaam en laat stilten vallen voor overwegingen die zijn geest al talrijke malen moeten hebben bespeeld. Maar hij laat zich leiden door het verlangen om nu te leven - maar ook daarover later meer. Na zo'n stilte veert hij plotseling op: 'La condition humaine is de kunst om te lijden, te genieten en te sterven.' De herkenbare, onvermijdelijke waarheid dringt diep binnen in het gesprek over zijn verzet tegen het aanbidden van technologische en institutionele ontwikkeling. 'La condition technologique et institutionelle suggereert daarentegen voortdurend, dat we die kern van het menszijn kunnen veranderen, kunnen afschaffen.' Ontwikkeling is immers heilig in al het moderne denken. We spreken op het moment dat het ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties (UNDP) - dat sinds 1970 wereldwijd de welvaart meet - trots heeft bekendgemaakt, dat er voor het eerst meer ontwikkelde dan ontwikkelingslanden in de wereld zijn. De boodschap is onmiskenbaar: we gaan vooruit, het gaat beter, hoe meer ontwikkeling, des te minder lijden. Het leven van Ivan Illich staat in het teken van het bewijs van het tegendeel. Ontwikkeling is uiteindelijk contraproductief, luidt zijn visie. En de vracht aan argumenten die hij sinds de jaren zestig voor die stelling heeft aangedragen, is overweldigend. Niettemin raast de vooruitgang dagelijks verder. Toch is er geen bitterheid: 'Ik ben niet dom genoeg om te denken dat ik iets wezenlijk kan veranderen, maar ik kan wel de draak steken met het systeem.' Wel is er 'hartenpijn' over mensen die beter kunnen weten en toch volharden op de gangbare weg. Hij vertelt over een gesprek dat hij ooit had met Wereldbankbaas Robert McNamara. 'Ik legde uit hoe technologie niet onder alle omstandigheden de oplossing is voor armoede en onrechtvaardigheid. Dat gelijkwaardigheid en vrijheid een illusie blijven in een wereld met auto's. McNamara antwoordde: "Als er geen vliegtuigen waren geweest, had ik vorige week niet naar Bangladesh kunnen gaan om met spoed over noodhulp voor een overstromingsramp te spreken." Ik vroeg: "Bent u geslaagd?" "Nee," zei hij, "procedurele problemen stonden dat in de weg." Even later brak hij ons gesprek af om met zijn privé-jet naar zijn vakantieverblijf te vliegen.'

Een halve eeuw geleden ging 'ontwikkeling' nog over soorten, over onroerend goed en over een schaakstrategie. Toen, vertelt Illich, kwam de Amerikaanse president Harry Truman in 1949 met zijn 'vier-punten-programma'. Plotseling kwam ontwikkeling als een revolutionair ideaal naast vrijheid en gelijkheid te staan. Sindsdien gaat ontwikkeling ook over mensen, landen en economieën. De wereld werd ingedeeld in ontwikkelde en ontwikkelingslanden en daartussen kwamen begrippen als 'groei', 'kennisoverdracht', 'inhalen', 'modernisering' en 'basisbehoeften'. In twintig jaar tijd classificeerden twee miljard mensen op de wereld zichzelf als 'onderontwikkeld', aldus Illich. 'Ik herinner me nog, dat "ontwikkeling" het thema was van de winnende samba op het carnaval van Rio in 1963. "Ontwikkeling" luidde de kreet van de dansers die bewogen op het ritme van de drums.' Het doel van elke samenleving werd om meer scholen te bouwen, meer ziekenhuizen, snelwegen en fabrieken. Bovendien moest de bevolking worden opgeleid om die instellingen te bedienen. Met pretogen vertelt Illich, dat hij jaren geleden een stichting oprichtte met als doel om bewoners van Latijns-Amerikaanse sloppenwijken hun eigen uitwerpselen te laten beheren. De industriële ontwikkeling dreef mensen van het platteland naar de steden. Maar autoriteiten ontruimden steeds sloppenwijken uit de hygiënische overweging, dat er onvoldoende water door die wijken stroomde. Te weinig water voor een behoorlijke riolering betekent infectiegevaar, luidde de redenering. 'Maar water brengt juist infecties' zegt Illich. 'Bovendien is het exorbitant duur om water te gebruiken om poep af te voeren. Laat mensen hun eigen hutjes bouwen, laat hen voor hun eigen poep zorgen - zoals ze dat gewend waren op het platteland - en leg hen geen vreemde normen op.' Elke ontwikkeling heeft ongewenste neveneffecten, aldus Illich. Plastic emmers uit een fabriek in São Paulo zijn goedkoper en lichter dan de emmers die tinsmeden uit afval maken in het westen van Brazilië. Maar de plastic emmer zorgt voor de werkloosheid van de tinsmid en voor smerige rookwolken in São Paulo. Het is een dubbel gif dat de samenleving bedreigt. Daarbij komt dat de begraafplaatsen voor industrieel afval zoveel kosten, dat zij het voordeel van de goedkope emmer tenietdoen. 'In economisch jargon: de externe kosten zijn niet alleen hoger dan de winst die met productie van plastic emmers wordt gemaakt, maar ook dan de salarissen die in de fabriek worden betaald.' Naast de externe kosten, die de consument niet betaalt en die op de een of andere wijze moeten worden afgerekend door anderen of door toekomstige generaties, is er ook sprake van contraproductiviteit: gekochte goederen of diensten zelf blijken vaak de verwachtingen die zij oproepen, niet waar te maken. Voorbeelden genoeg: door de medicalisering van de gezondheidszorg groeit de vraag naar zorg zodanig, dat het systeem onbetaalbaar wordt en bovendien wordt de innerlijke heling in het lichaam - de essentie van gezondheid - ondermijnd. Transportsystemen leiden tot files. Meer en meer mensen worden slaaf van het verkeer, waardoor én de mobiliteit én de bereikbaarheid afnemen. Het effect van de industrialisatie op de samenleving wordt duidelijk. Illich: 'Enkele vormen van economische groei bedreigen het milieu, alle economische groei bedreigt het gemeenschappelijk erfgoed dat ook sociale structuren behelst.' De tragiek van ontwikkeling wordt pijnlijk geïllustreerd door het feit dat de nieuwe onderklasse bestaat uit mensen die worden gedwongen contraproductieve diensten en goederen te consumeren. Zij die dat kunnen weigeren, zijn bevoorrecht: als je buiten de spits kunt reizen, als je in een huis kunt wonen dat omgeven is door frisse lucht, als je om de huisarts heen direct naar een specialist kunt als je ziek bent. Ofwel: ontwikkeling staat haaks op het streven naar gelijkwaardigheid. De privé-jet van McNamara als treffende illustratie. 'Ontwikkeling uitgedrukt in het verbruik van energie en zorg is de meest verderfelijke invloed van de westerse zendingsdrang. De dekolonisatie is een proces van bekering gebleken. Bekering tot het westerse beeld van de homo economicus, die slechts consumptieve behoeften heeft. Ziekenhuizen spugen baby's uit en nemen stervenden weer op, scholen houden werklozen bezig tussen en na hun banen en flats slaan mensen op tussen hun bezoekjes aan de supermarkt door - dergelijke instellingen zijn ontworpen om baby's levenslang aan de zuigfles te houden.'

Illich richt zijn argumenten als pijlen. Toch spreekt hier geen dogmaticus, maar een filosoof. Hij is niet uit op het hebben van gelijk, maar op het waarnemen van waarheid. Zijn kritiek op ontwikkeling betreft evenzeer de moderne westerse maatschappij als de opkomende maatschappelijke structuren in de Derde Wereld. En het betreft een manier van denken. Illich verwierf zijn wereldfaam vooral met Medical Nemesis, waarin hij betoogt dat het medisch apparaat een bedreiging voor de gezondheid is geworden. Maar het interessante is, dat hij zijn visie per toeval op de westerse geneeskunde richtte. Zijn aanvankelijke bedoeling was om een analyse van de Amerikaanse posterijen te maken. Hij wilde de contraproductiviteit van massale systemen aantonen. En hij koos voor de post om te laten zien, dat hoe groter en complexer de postbestelling werd, des te minder brieven op tijd werden bezorgd. Een vriend overtuigde hem, dat het verzamelen van het benodigde naslagwerk voor dat thema lastig zou zijn en daarom besloot Illich de geneeskunde als zijn onderwerp te kiezen. Hij s,chreef Medical Nemesis vervolgens na zes maanden research - een gigantische prestatie gezien het feit dat het boek voor bijna de helft uit voetnoten bestaat. Illich verwerpt de verworvenheden van de moderne geneeskunde niet als zodanig. 'Ik zal je niet vertellen dat operaties slecht zijn. In China werden 2500 jaar geleden al staaroperaties uitgevoerd en in dezelfde tijd werden in Lahore (in het huidige Pakistan, red.) al nierstenen verwijderd. Een Amerikaanse legerarts heeft mij eens penicilline gegeven, waardoor een gemene beenwond na dagen was geheeld. Het gaat mij niet om wat de technologische, institutionele ontwikkeling doet met mensen, het gaat mij om wat die ontwikkeling tegen de mensen zegt. Die ontwikkeling heeft het denken van mensen getransformeerd. In de tijd dat ik Medical Nemesis schreef, werden er in Duitsland relatief twee keer zoveel blindedarmoperaties uitgevoerd als in Groot-Brittannië. Daar is geen objectieve verklaring voor. Het gaat dus om een cultureel verschijnsel.'

"Onze hoop heeft het afgelegd tegen de gerezen verwachtingen".

Voor Illich staan vrijheid (autonomie) en gelijkheid voorop. Als de auto is bedoeld om de vrijheid van het individu te vergroten en dat individu staat vervolgens vooral in de file, is dat doel mislukt. En als die auto alleen kan worden geproduceerd door grootschalige systemen die machtsconcentratie - en dus ongelijkheid - stimuleren, is het een onwelkom instrument. Een mens kan zich slechts volledig als artiest ontplooien, als hij de zelfstandige eigenaar is van zijn instrumenten. De huizenbezitter die gebukt gaat onder zijn hypotheek, kan dat slechts beamen. In de conviviale samenleving van Ivan Illich (zie ook pagina XXXX) is de gitaar meer waard dan de cd-speler, de bibliotheek meer dan het klaslokaal, de moestuin meer dan de supermarkt en creatief werk meer dan loonarbeid. De verworvenheden van het gemeenschappelijk erfgoed staan centraal in plaats van de productie van consumptiegoederen. Het klinkt als een romantische terugblik naar het verleden, in werkelijkheid is het een - nog ongeëvenaard - streven naar autonomie en ontplooiing - als de essentie van het leven. vrijheid mag alleen worden beperkt als de vrijheid van een ander wordt bedreigd. Instrumenten - technologie - mogen de individuele vrijheid nooit in de weg staan. Zij dienen juist de ontplooiing van de mens. Officieel wordt vrijwel elke nieuwe vinding op die wijze aangeprezen. In de praktijk smoort de vooruitgang veelal in de contraproductiviteit die Illich beschrijft. De meeste mensen zijn pionnen in hun eigen leven en ze laten zich voortdurend verleiden door de paradox dat nog meer geld wel vrijheid betekent. Illich kiest voor eenvoud als de ware weg naar vrijheid. Loslaten betekent bevrijding. Gandhi gaf hetzelfde recept. Het vrijheidsideaal is de afgelopen tweehonderd jaar in vele strijdkreten verpakt. Er is veel geprobeerd en veel mislukt, maar geen enkel land - geen enkele politieke beweging - heeft zich nog gewaagd aan het streven van Gandhi en Illich. Het zou nog wel eens de - nog ongeteste - veelbelovende strategie kunnen zijn voor de toekomst van mens én planeet. 'Wat we nodig hebben is hoop', zegt Illich. 'Onze hoop heeft het afgelegd tegen de gerezen verwachtingen. Hoop betekent vertrouwen op het goede van de natuur. Het is de wens om een gift van iemand te ontvangen. Verwachting is het claimen van rechten, van resultaten die door mensen worden gemaakt en gecontroleerd. Mensen hebben eisen, omdat ze niet meer in staat zijn iets in hun leven te verbeelden dat een instelling niet voor hen kan verzorgen. We moeten de hoop terugvinden als een sociale verbindende en creatieve kracht.' 'Het verbaast me hoe moeilijk loslaten blijkt', vervolgt hij. Enkele jaren geleden presenteerde hij op een congres van een internationaal verbond van fietsers een alternatief transportplan. De enige auto's op de wegen zouden taxi's zijn. Illich had berekend, dat tegenover het verlies aan banen in de auto-industrie - als gevolg van dat plan - drie tot vier keer zoveel banen voor taxichauffeurs zouden ontstaan. Alle burgers zouden worden voorzien van een creditcard. Overal zou je eenvoudig in een taxi kunnen springen en maandelijks zou je thuis de rekening krijgen. Wat wil je nog meer? Het plan werd nooit serieus kritisch besproken. Zelfs in het blad van het internationale fietsersverbond werd het voorstel als 'absurd' gepresenteerd. 'Terwijl het toch in hun belang is', zegt Illich. Hij pakt de Engelse editie van Ode op met daarin het conceptverdrag van Noordwijk voor een menselijker wereldeconomie. 'Met respect,' zegt hij, 'dit is het cruciale punt van ons gesprek: loslaten betekent meer dan het wijzigen van een paar spelregels (nieuwe economische wetten en handelsverdragen, red.). Jullie en ik kunnen een paar afspraken maken. Het is mogelijk om een klein menselijk bestaan te creëren in Absurdistan. Maar het is geen strategie die de vrijheid en gelijkheid van iedereen dient. Bovendien is het optimisme van zo'n aanpak' - hij wijst op het tijdschrift - 'strijdig met de condition humaine. Loslaten betekent ook lijden. De meeste mensen willen dat niet onder ogen zien. Toen ik Tools for Conviviality (het boek waarin hij uitgangspunten voor een vrije, gelijkwaardige samenleving beschrijft, red.) had geschreven, raakte ik in een diepe depressie. Het is niet meer gebruikelijk voor mensen om hun zintuigen te gebruiken om de waarheid te vinden.'

"Het is niet meer gebruikelijk je zintuigen te gebruiken om de waarheid te vinden".

De volgende ochtend begint met zon op het balkon, open deuren, thee en verse broodjes. En opium. 'Het helpt me om te kunnen lachen naar de pijn. De opium schept afstand tussen mij en de pijn.' Die pijn is intens. Herhaaldelijk zakt Illich diep in zichzelf weg, waarna zijn geest plotseling weer bovenkomt en het gesprek verdergaat. In 1982 gaf hij een lezing over Medical Nemesis op het jaarlijkse congres van de Amerikaanse oncologen. Zijn boodschap was als immer: chirurgie en medicijnen - technologie - vormen uiteindelijk een bedreiging voor de autonomie van de mens. Op zijn wang ontwaarden de artsen een knobbeltje en hij liet zich overhalen om dat door zijn gastheren te laten onderzoeken - 'uit respect voor hen'. 'U hebt kanker. Het gezwel op uw wang is ernstig kwaadaardig. Als u niets doet, geven we u nog maximaal vijf jaar', luidde de uitslag. Bijna twintig jaar later corrigeert Illich de artsen nog een keer zorgvuldig: 'Ik heb een kankerdiagnose. Zo'n diagnose heb ik eerder meegemaakt. In april 1938, twee weken nadat Hitler Oostenrijk was binnengevallen, werd ik door het hoofd van mijn school door alle klassen geleid om mijn neus aan de leerlingen te laten zien. Zo ben ik gevoelig geworden voor diagnoses. In beide gevallen ben ik ontsnapt aan de behandeling - discriminatie en een operatie - die men toepasselijk achtte. Hij luisterde wel naar de Pakistaanse arts die hem zei niets te doen en opium te gebruiken als de pijn ooit te heftig zou worden. 'Het is een goedkoop medicijn. De prijs van de opium die ik gisterenavond heb gebruikt, is gelijk aan die van twee six packs bier.' De ontsnapping aan het chirurgenmes had een prijs. Het knobbeltje van 1982 is tegenwoordig een vuistgroot gezwel op zijn rechterwang. Het maakt Illich tot een soort van Elephant Man die op straat wordt nagekeken. Toch mijdt hij de bakker niet. En hij loopt met opgeheven hoofd en een krachtige tred. Eerlijk: 'Ik luisterde naar de Pakistaan, omdat hij me vertelde wat ik wilde horen. "Dit heeft God jou gegeven als jouw weg", zei hij. Zo is het. Dit is de weg die ik heb gekozen.' Het is onvermijdelijk: het gezwel en de pijn versterken zijn boodschap. Illich leeft zijn visie. Die consequentie is een confrontatie voor zijn omgeving. Je ontkomt haast niet aan de tegenwerping: waarom heb je je niet laten opereren, je zegt toch dat je niet per se tegen opereren bent? Illich: 'Iedereen is tegenwoordig in meer of mindere mate besmet met de gedachte dat je de manager bent van je eigen leven. Maar meer mogelijkheden betekent minder vrijheid. Je bent niet vrij als je bezig bent met wat je ook zou kunnen hebben gedaan. Ik wil me niet laten leiden door het concept van risico. Er bestaan organisaties die voortdurend berichten welk risico een vrouw heeft om borstkanker te krijgen. Dat is statistiek. Voor jou en mij is de kans altijd 50/50. Dit is het voor mij. Ik wil het leven beleven zoals het nu hier is.' Het studentennichtje Rita komt afscheid nemen. Illich omhelst haar en dankt haar voor haar komst. 'Ik heb haar in mijn hart gesloten', zegt hij als de deur achter haar dichtvalt. Dat is het leven, nu en hier. Maar de pijn dan? 'Pijn beleven heeft te maken met de wezenlijke levenservaring van lijden. Als je pijn tot een technisch probleem maakt, beroof je het lijden van zijn eigen persoonlijke betekenis', schrijft Illich in Medical Nemesis. Vijfentwintig jaar later in Bremen is hij zijn eigen boodschap. Met hier en daar een beetje opium. 'Tien minuten geleden verging ik van de pijn. Toen verkoos ik de dood boven het leven, als je me dat zou hebben gevraagd. Nu is de pijn minder geworden. Of mijn kracht is groter geworden, omdat ik geniet van jullie gezelschap. Ik ben weer hier.' Zonnestralen breken door de klimplant op het balkon en stralen op zijn gezicht. 'Ik heb mijn vooroordelen. En daar geniet ik ook van. Dit is wat ik geworden ben.'

Ivan Illich werkt samen met een reeks van wetenschappers. Op www.ode.nl kunt u een link vinden naar hun publicaties.

Samenwerkingsspellen

PjotR — Mon, 12 Mar 2007 13:05:00 GMT

Steeds meer mensen ontdekken dat ze niet tégen maar liever mét elkaar willen spelen. Ervaar de kracht van samenwerking in coöperatieve spellen. De spelers hebben een gemeenschappelijk doel en nemen samen creatieve en strategische beslissingen.

Op www.earthgames.nl vindt u deze coöperatieve spellen, houten kinderspellen en spellen voor volwassenen. Scholen, therapeuten en instellingen vinden er informatie over coöperatief spel en workshops. Op www.zonnespel.nl vindt u de adressen van ruim 80 winkels die coöperatieve spellen verkopen.