Wat doe je als de bel gaat?
Een docent vertelde het volgende verhaal over zichzelf. Het eerste wat de meeste docenten doen als ze een bel horen afgaan is naar de gang gaan om toezicht te houden. Nietwaar? De leerlingen in de gaten houden. Wel, deze docent was daar zo aan gewend geraakt dat hij als hij thuis was en de deurbel ging, naar de hal ging om 'toezicht' te houden op zijn gezin. Voor hem was het zo'n sterke gewoonte geworden dat hij het juiste gedrag (naar de gang gaan om toezicht te houden) op de verkeerde plek (zijn eigen huis) vertoonde.
Het gemakkelijkst is om te beginnen met een klein voorbeeld. Denk aan een hongerige hond die een bak voer ziet. Het volgende zal waarschijnlijk gebeuren:
Voedsel ---> Kwijlen
De hond heeft honger, de hond ziet het voer, de hond kwijlt. Dit een natuurlijke opeenvolging van gebeurtenissen, een onbewuste, ongecontroleerde en onaangeleerde connectie. Voedsel zien, en dan kwijlen.
Omdat we mensen zijn die een onverzadigbare nieuwsgierigheid hebben, experimenteren we. Wanneer we voer voorzetten aan de hongerige hond, laten we een bel rinkelen (voordat de hond kwijlt). Als volgt:
* Bel
* met
* Voedsel ---> Kwijlen
We herhalen deze handeling (voer geven en tegelijkertijd bel rinkelen) bij meerdere maaltijden. Elke keer dat de hond voedsel te zien krijgt, hoort hij ook de bel. Ding-dong, Bonzo.
Omdat we mensen zijn die graag onze huisdieren voor de gek houden, doen we nog een experiment. We laten de bel rinkelen (ding-dong), maar we houden geen voedsel voor. Wat doet de hond? Juist,
Bel ---> Kwijlen
De bel roept dezelfde reactie op als het zien van voedsel. Na herhaalde malen heeft de hond geleerd om de bel met het voedsel te associëren en nu heeft de bel de macht om dezelfde reactie als het voedsel op te roepen. (Nadat je je hond zo voor de gek gehouden hebt dat hij kwijlt en nog dommer doet dan anders, geef je hem natuurlijk een speciale beloning.)
Dit is de essentie van klassieke conditionering. Het is echt zo simpel. Je begint met twee dingen die al met elkaar verbonden zijn (voedsel en kwijlen). Dan voeg je een aantal keren een derde ding toe (bel). Ten slotte zal dit derde ding er zo sterk mee worden geassocieerd dat het de kracht heeft om het oude gedrag op te wekken.
Waar hoort de term 'conditionering' in dit alles bij? Hier de schema's met de officiële termen.
* Voedsel --------------------> Kwijlen
* Ongeconditioneerde Stimulus ---> Ongeconditioneerde Respons
'Ongeconditioneerd' betekent eenvoudigweg dat de stimulus en de respons van nature met elkaar verbonden zijn. Ze zijn gewoon zo, helemaal met elkaar vervlochten als "horse and carriage" en "love and marriage", zoals in het liedje van Frank Sinatra. 'Ongeconditioneerd' wil zeggen dat de verbinding er al was voor wij kwamen en trucjes gingen uithalen met de hond, of de kinderen, of met partnerlief.
'Stimulus' is eenvoudig gezegd het ding dat iets in gang zet en 'Respons' is het ding dat het eindigt. Een stimulus lokt iets uit en een respons wordt uitgelokt. Nog een schema:
* Conditionerende Stimulus
* Bel
* met
* Voedsel -----------------------> Kwijlen
* Ongeconditioneerde Stimulus------> Ongeconditioneerde Respons
We weten al dat 'Ongeconditioneerd' betekent vanzelf, onaangeleerd, al bestaand, reeds-aanwezig-voordat-wij-kwamen. 'Conditionerend' betekent precies het tegenovergestelde. Het betekent dat we iets nieuws proberen te relateren, verbinden, linken, koppelen aan de oude connectie. En we willen dat dit nieuwe ding iets uitlokt (en niet uitgelokt wordt), zodat het een stimulus is en niet een respons. Ten slotte, na veel keer proberen, hopen we op:
* Bel ----------------------> Kwijlen
* Geconditioneerde Stimulus ---> Geconditioneerde Respons
Laten we deze begrippen nog even herhalen.
1. Ongeconditioneerde Stimulus: iets dat al een respons kan uitlokken.
2. Ongeconditioneerde Respons: iets dat al wordt uitgelokt door een stimulus.
3. Ongeconditioneerde Connectie: een bestaande stimulus-responsconnectie.
4. Conditionerende Stimulus: een nieuwe stimulus die tegelijk gegeven wordt met de oude stimulus.
5. Geconditioneerde Connectie: de nieuwe stimulus-responsconnectie die we gecreëerd hebben door een nieuwe stimulus aan een oude respons te koppelen.
Er zijn twee hoofdbestanddelen. We beginnen eerst met een bestaande connectie, ongeconditioneerde stimulus ---> ongeconditioneerde repons. Als tweede koppelen we het nieuwe ding (conditionerende stimulus) aan de bestaande connectie, tot het nieuwe ding de macht heeft om de oude respons op te roepen.
Een beetje geschiedenis en een vergelijking.
Het voorbeeld dat we hier hebben besproken komt uit de eerste onderzoeken naar klassieke conditionering zoals die gedaan werden door Ivan Pavlov, de beroemde Russische fysioloog. Pavlov ontdekte deze belangrijke relaties rond het begin van de 20e eeuw tijdens zijn werk dat hij met honden deed. Hij verzon de eerste leertheorie die voorafgaat aan de leertheorie die docenten heel goed kennen, de reinforcement- of bekrachtigingstheorie. De bekrachtigingstheorie zal hier niet verder toegelicht worden, maar voor nu wil ik het volgende punt maken.
Het punt is het volgende: klassieke conditionering zegt niets over belonen en straffen, wat de sleutelbegrippen in de bekrachtigingstheorie zijn. Kijk nogmaals naar ons voorbeeld:
* Conditionerende Stimulus
* Bel
* met
* Voedsel -----------------------> Kwijlen
* Ongeconditioneerde Stimulus------> Ongeconditioneerde Respons
Er staat hier niks over beloning of straf, geen terminologie en zelfs geen verwijzing daarnaar. Klassieke conditionering is gebaseerd op het creëren van connecties door associatie die ontstaat door herhaling. Sommige mensen verwarren klassieke conditionering met de bekrachtigingstheorie. Om ze uit elkaar te houden hoef je alleen maar te kijken of er beloning en straf in voorkomt.
Klassieke conditionering in het dagelijks leven.
Dit type beïnvloeding is heel gewoon. Als je huisdieren hebt en je geeft ze blikvoer, wat gebeurt er als je de blikopener tevoorschijn haalt? Natuurlijk, de dieren komen aanrennen, ook al ben je een blik bonen aan het openmaken. Ze hebben het geluid van de opener geassocieerd met hun voedsel.
Klassieke conditionering werkt ook bij mensen. In de Amerikaanse K-Mart-supermarkten gaat er een blauw licht branden als er een aanbieding is. Ga naar zo'n supermarkt en kijk wat er gebeurt als de blauwe lamp aan gaat. Kostenbewuste winkelbezoekers komen uit alle hoeken en gaten naar het tafeltje omdat ze een mooi koopje associëren met het blauwe licht. (En onderzoek toont aan dat mensen meer geneigd zijn het product in dat blauwe licht te kopen, ook al is het product niet echt een koopje.)
Klassieke conditionering werkt ook bij reclame. Veel reclames hebben aantrekkelijke jonge dames, bij voorkeur schaars gekleed, in de hoofdrol. De jonge vrouwen (ongeconditioneerde stimulus) roepen bij de meeste mannen van nature een prettig, lichtelijk opgewonden gevoel op. Het aangeprezen product of dienst wordt simpelweg geassocieerd met dit gevoel. Net alleen beeld is belangrijk. Hetzelfde gebeurt bij de deuntjes en muziekjes die we bij allerlei reclames horen.
Zo, 2X een ongeconditioneerde stimulus gebruikt om de aandacht te trekken van menig internetter!
Misschien wel de duidelijkste voorbeelden van klassieke conditionering zien we bij emoties. Ervaring van alledag en specifiek onderzoek laten zien dat de menselijke emoties heel snel en gemakkelijk geconditioneerd raken. Dat gebeurt met name als de emotie intens is of negatief.
Een voorbeeld. Stel je wordt beroofd door een jongeman met een pistool die je de keuze geeft "je geld of je leven". Dat is een onverwachte, angstaanjagende gebeurtenis. Als deze gebeurtenis zich net voor het donker afspeelde zal je, ook nog lang daarna, als je rondloopt in een stad in de late namiddag, vaak angst ervaren. Ook al ben je helemaal veilig, de langer wordende schaduwen van de middag zijn dan zo sterk geassocieerd met de angst die je ervaren hebt bij de overval, dat je het niet kan helpen dat je de angstige emotie nog overal voelt.
Het is duidelijk dat klassieke conditionering een alom aanwezige vorm van beïnvloeding in onze maatschappij is. Dat is zo omdat het een natuurlijke eigenschap van alle mensen is en relatief gemakkelijk en eenvoudig voor elkaar te krijgen. Knoop dat vooral goed in je oren!
Gerelateerde posts: disfunctionele patronen en kikkerproef