Recensies

Recensies en wat er zoal in de brievenbus zit

Samuel Vriezen — Tue, 19 Jul 2011 01:42:00 GMT

Sinds een jaar of twee schrijf ik af en toe een "recensie". Daarvoor heb ik altijd geprobeerd om me ver te houden van dat genre. Het idee dat iemand een boek leest om er een afgewogen oordeel over te geven vond ik bizar, en ik vind dat eigenlijk nog steeds. Recenseren is een hoogst kunstmatige manier van lezen.

Normaliter kun je, als je een boek leest, heel vrij met het boek omgaan. Je hoeft het boek bijvoorbeeld niet uit te lezen. Je hoeft er niet een totale visie op te ontwikkelen. Je kunt eruit nemen wat je kunt gebruiken en laten liggen wat je niet kunt gebruiken. Je kunt in een veel vrijere dialoog met het boek. Dat maakte voor een groot deel de kracht ook uit van Jeroen Mettes' "non-recensies", waarin hij zich het recht voorbehield van "volkomen lokale oordelen en het al typend veranderen van mening." En zo heb ik zelf op deze blog een onderscheid gemaakt tussen "recensies" en "leesaantekeningen". Dit zijn pogingen een genre te vinden waarin je schrijft als lezer, een verslag doet van een dialoog met een boek, schrijft vanuit het gemeenschappelijke tussen schrijvers en lezers. Ook in de essayvorm kun je je zo opstellen.

Toch ben ik gaan recenseren. Voor Awater schreef ik nu zeven recensies, voor De Reactor vijf, en ik heb er plezier in, maar blijf gemengde gevoelens houden. Het zijn allebei tijdschriften die niet vanuit een of andere poëticale invalshoek werken, maar breed proberen te zijn, en die van een grote hoeveelheid critici gebruik maken. Daardoor moet ik stukken schrijven die tegelijk iets objectiefs uitstralen en die mijn persoonlijke mening geven. Vooral de manier waarop je je als recensent meer tegenover een boek, dan met een boek, opstelt is soms lastig. Maar het is ook leuk om te doen, omdat het je dwingt het boek grondig te lezen.

Voor de twee tijdschriften schrijf ik op een andere manier en om andere redenen. Voor Awater bespreek ik vooral bundels die de redactie mij voorstelt. Ik kies daarbij alleen voor bundels waar ik wil proberen iets over te zeggen, maar het is niet altijd mijn eerste keus. Veel van die stukken vat ik op als oefeningen, of als een manier om een dichter beter te leren kennen. Maar soms krijg ik de kans om iets te zeggen over een boek waar ik graag iets over wil zeggen. Voor De Reactor daarentegen bespreek ik vooral boeken die ik zelf voorstel, en dan heb ik altijd vanaf het begin een persoonlijke insteek voor ogen. Dat zijn altijd stukken waarin ik een punt wil onderzoeken. Ze neigen ook meer naar het essayistische, zij het in recensievorm. Een enkele keer wordt het polemisch.

Maar de laatste tijd is het me een paar keer gebeurd dat iemand me een boek toe heeft gestuurd met de vraag of ik het wil recenseren. Vaak gaat het om mensen waar ik persoonlijk contact mee heb of heb gehad. Ik vond de tendens opmerkelijk. Zou dat wijzen in de richting van de toekomst van de literatuur, nu steeds meer mensen de mogelijkheid hebben om hun eigen uitgeverijtje te spelen en hun distributie via internet makkelijk te regelen?

Een beetje zit ik in mijn maag met die vraag om recensies. Een stuk erover zou niet in Awater kunnen omdat het niet in het redactiebeleid zou passen, en niet in De Reactor omdat het geen boeken zijn waar ik een stelling omheen zou willen uitwerken. Bovendien gaat het vaak om boeken waarbij ik de "neutrale" recensententoon echt niet wil gebruiken. Als de toekomst van het uitgeven inderdaad steeds meer naar de formule eigen-beheer-via-internet gaat, en er zijn goede redenen om daarvan uit te gaan, dan zou volgens mij ook de vorm van besprekingen moeten veranderen.

Om het eens uit te proberen begin ik ergens in de komende tijd een nieuwe tag op Vriezen Vindt…: "Toegezonden". Daarin schrijf ik over de boeken die mij worden opgestuurd. Het zou het mooiste zijn als ik alle boeken die me zo worden toegespeeld op een of andere manier kan noemen (maar ik kan jammer genoeg nooit garanderen dat ik elk boek dat ik opgestuurd krijg zelfs maar ga lezen [*]). Ik zal bij elk boek waar ik iets over zeg vermelden van wie ik het heb gekregen en hoe ik die persoon ken. Ik ga niet pretenderen er stukken over te schrijven met recensenten-autoriteit, want dat vind ik niet de toon om over vrienden en kennissen te praten.

Maar wat ik wel ga schrijven, daar hoop ik al doende achter te komen!

Stay tuned...

[*] Net zoals ik liefst geen boeken voor mijn verjaardag krijg: ik lees hooguit 10% van de boeken die me cadeau gedaan worden. Ik koop er zelf al zoveel.

Recensie zelf worden (Henk van der Waal)

Samuel Vriezen — Mon, 13 Sep 2010 16:44:00 GMT

Deze recensie staat nu online op De Reactor. Het is een worstelpartij op metafysisch niveau geworden met een overigens zeer aanbevolen bundel.

Een heel leven in één woord: over Zoem! Evoluties van Marc Kregting

Samuel Vriezen — Thu, 06 May 2010 18:52:00 GMT

(De eerste versie van deze recensie is verschenen in Awater)

‘Zoem! Wat was dat? Het kan dat je/ dat zelf zou zijn (en de liefde dan en/ de waarheid?)’ lezen we in Marc Kregtings tiende boek, Zoem! Evoluties. Na zijn tweede, Kopstem/Stopnaald (1997), noemde Kregting de teksten in zijn bundels niet langer gedichten maar ‘Brieven’, ‘Gedragslijnen’, of -in de bundel hilarische prozagedichten Dood Vogeltje- ‘Vluchtstroken’. Zoem! bestaat dus uit Evoluties. De dichter heeft niets minder dan de ontwikkeling van het complete menselijk leven op het oog. De hoofdpersoon van het boek wordt door de dichter met ‘je’ aangesproken -die mensheid kan je dus zelf zijn. In zesenvijftig korte, symmetrisch gerangschikte teksten word je verwekt en geboren, sterf je, verwek je en zoog je, en word je omringd door personages die ‘men’ heten. Je verandert steeds van gedaante: je kunt een baby zijn, of een paard, een acteur of Inheems Artiest van het Jaar. En om deze figuren heen dansen kindsoldaten rookvrij in het bos, naait de helpdesk op aanvraag oren aan en stoot god zijn oog aan de lepel in de cacao.

Er gebeurt in Kregtings boeken vaak erg veel tegelijk. Zo veel verschillende registers worden aangesproken, zo veel verwijzingen gebruikt, dat elke lezer, hoe belezen ook, wel het gevoel moet krijgen dat hem dingen ontgaan. Filosofie, reclame, kinderliedjes, moppen, wetenschap, vergaderpraat, het nieuws: alles wat taal is in de wereld kan tot werk van Kregting worden gemaakt, gecomprimeerd tot de karakteristieke vorm van Kregtings rechthoekige tekstblokken. Het lijkt onmogelijk om een totaalbeeld te krijgen van de inhoud van zulk werk. Deze poëzie verzet zich tegen elke gezaghebbende lezing. Je kan er zo veel over zeggen dat je nauwelijks weet waar je moet beginnen.

Ook in Zoem! valt erg veel te lezen, en op heel verschillende manieren. Snel of langzaam bijvoorbeeld. Wie snel leest, zal Zoem! op de manier van het hierboven geciteerde ‘Wat was dat?’ beleven. Je buitelt dan door de referenties en de steeds een andere kant op schietende zinnen heen; de talloze mogelijke betekenissen flitsen voorbij en zijn nauwelijks bij te houden. Maar ook valt dan op hoe de bundel geraffineerd gebruik maakt van motieven en frasen die verderop worden gespiegeld of hernomen in een andere context. De reclametekst 'Choco, choco!' wordt eerst beantwoord met 'Pindakaas!' en later getransformeerd tot 'Wraak, wraak!'. ‘Al heb je, geil van alle kwade dampen,/ je natje en droogje gehad’ wordt pagina's verderop, ‘En web is droog/ en web is nat van tongvocht.’ (Waarbij ik vreselijk mijn best doe om niet aan webpionier Bart FM Droog van poëziesite Rottend Staal te denken). Snel lezend beleef je de panorama's van de bundel als een rijk, steeds transformerend weefsel van frasen, stemmen en registers.

Maar wie langzaam leest, geniet ‘de liefde en de waarheid’ van het raffinement dat vrijwel elke zin op zich laat zien. En ook bij die langzame lectuur blijkt Kregtings tempo hoog. Een willekeurig voorbeeld. In ‘Stroomversnelling of proefboring, dat is de vraag’ klinkt Hamlet natuurlijk mee, maar dan met een stroomversnelling op de plaats van het zijn, en een proefboring op die van het niet-zijn. Zo weet Kregting, met dank aan Shakespeare, in één geste de zin te openen voor tal van betekenissen. Een proefboring-als-niet-zijn kan verwijzen naar sex waarbij geen bevruchting optreedt, ook omdat de bundel überhaupt veel verwijzingen bevat naar sex, bevruchting en zogen. Als je dat zo leest dan moet bij die stroomversnelling-als-zijn de bevruchting op een of andere manier wel zijn geslaagd -en zo'n stroomversnelling zou dan, indachtig de ondertitel van het boek, op evolutie wijzen. Ook de proefboring zelf evolueert, enkele regels verderop, tot juist een bevallingsscène: ‘proef de geboorte van room’, staat er. Met zulke technieken van gelaagde verwijzing laat Kregting steeds de betekenissen van woorden en frasen zelf razendsnel evolueren. Grote verschillen, zoals tussen dood en leven, kunnen dan op oneindige snelheid overbrugd worden. Zoals ook even eerder op dezelfde pagina: ‘Of weet je/ standrechtelijk geïnsemineerd (roep Herman)’. Executie wordt inseminatie; de evolutie (van de nakomelingen van stier Herman) geschiedt gereguleerd maar wel door het standrecht; en dit alles in vier woorden. Soms past zelfs een heel leven in één woord (‘doodgemoedereerd’).

Hoe je het ook leest, het is veel, levendig, en steeds in beweging. Drie keer laat Kregting zijn evolutiegeweld onderbreken door een soort nostalgische tegenstem, waarvoor al die beweging teveel is geworden en die dan reactionaire praat uitkraamt als ‘Nee, dan vroeger. Toen waren we al blij met het wóórd cadeau.’ Al gebruikt Kregting hier provocatief melige humor, toch blijft hij subtiel: de formulering ‘Nee, dan vroeger’ plaatst dat vroeger onmogelijk in de toekomst.

Zoem! is een complexe, bizarre, soms erg grappige, altijd prikkelende bundel, die iedereen vroeg of laat boven het hoofd zal groeien. Uitputtend en opwindend, een boek om vaak en op veel manieren te lezen.

Over Lucas Hüsgen

Samuel Vriezen — Thu, 14 Jan 2010 19:16:00 GMT

Nu op De Reactor: een bespreking van Vederbeds Lumière van Lucas Hüsgen.

Over Al Galidi

Samuel Vriezen — Mon, 07 Dec 2009 14:18:00 GMT

Nu op de Reactor: mijn bespreking van Digitale Hemelvaart van Rodaan Al Galidi.

Over the Alphabet van Ron Silliman

Samuel Vriezen — Thu, 12 Nov 2009 01:19:00 GMT

Voor rekto:verso schreef ik een beschouwing over Ron Silliman's enorme gedicht the Alphabet. De papieren editie heb ik nog niet gezien, maar het stuk is online al wel te lezen. Het stuk maakt deel uit van een dossier "USA Today", met ook stukken over Inherent Vice van Thomas Pynchon, over Tarantinos Inglourious Basterds en over de podiumkunsten in de VS.

Update: Ook dit stuk maakte weer een rumoerige discussie los op De Contrabas, over de vraag of mijn claim dat Silliman opvallende invloed heeft op jongere dichters wel substantie heeft en over wie er nou helemaal wel en niet in de Nederlandse poëzie het discours bepalen. Klik hier voor de discussie in al haar smeuïgheid!

Update 2: (noot) Die discussie herlezend op De Contrabas trof me deze opmerking van Gert de Jager:

"Realisme" in de zin waarin jij het gebruikt vind ik een merkwaardig ideaal. Het veronderstelt hoe dan ook een geloof in een mogelijke correspondentie tussen taalstructuren en structuren in de werkelijkheid. Een mooi geloof, een vruchtbaar geloof wellicht - maar een geloof is het.

Wat me hier vooral in aan het denken zette is het idee van "structuren in de werkelijkheid". Immers, zijn er eigenlijk wel structuren in de werkelijkheid? Is een structuur niet altijd iets dat mensen in de werkelijkheid zien? Zodat je in de werkelijkheid op zijn best laten we zeggen, potentiële (virtuele?) structuren hebt, proto-structuren of zo? Als dat namelijk het geval is dan kan dat idee van zulke correspondentie op structuur-niveau ook meteen de prullenbak in. Tezelfdertijd is die gedachte niet strijdig met wat ik beschrijf over hoe Silliman's werk de inconsistente werkelijkheid consistent maakt met zijn vormstrategieën.

Zo bekeken heeft mijn "realisme" dus ook niet dat geloof nodig; wel heeft het een geloof in "proto-structuren" nodig of in een structureerbare werkelijkheid. Dat geloof heb ik inderdaad, en dan geloof ik ook nog eens dat de manieren van structureren zelf weer werkelijk zijn, d.w.z. niet-gestructureerd.