Vertalingen

Ashbery's "Variations, Calypso and Fugue on a Theme of Ella Wheeler Wilcox"

Samuel Vriezen — Wed, 14 Dec 2011 15:24:00 GMT

Een discussie'tje over eindrijm op Ooteoote bracht me een van John Ashbery's meest extravagante gedichten in herinnering, een tekst uit The Double Dream of Spring uit 1976 die ik bijna drie jaar terug vertaalde voor DWB. Het rijmelende middenstuk, waarvan ik me voorstel dat Ashbery het zelf op een namiddagje gniffelend in elkaar heeft gedraaid, heeft me destijds ongeveer een dag per distichon gekost.

Variaties, Calypso en Fuga op een Thema van Ella Wheeler Wilcox

"Want voor 't genoegen van de velen
Was ooit 't werk van één van nut
Zoals een hand, een eikel plantend
Legers tegen zon beschut."
En op plaatsen waar jaarlijks 0.018 cm regen valt
Is het zo'n genoegen om onder de boom te liggen, om te zitten, te staan, op te
      staan onder de boom!
Im wunderschönen Monat Mai
Heerst een gevoel dat je nooit meer bij de boom weg wilt,
Van overwegend vrede en ontspanning.
Mocht je wel een momentje de schaduw uit stappen,
Dan enkel om met een hernieuwde verwachting terug te keren, van vervulde
      verwachting.
De duivel hale onzekerheid! Er zit iets in dit alles, wat ons niet zal ontsnappen:
Op te groeien in de schaduw van vriendelijke bomen, met onze broeders om
      ons heen.
En waarlijk, nooit was jongvolwassenheid zo:
Zulk genot, zulke oplettendheid, zulke bevestiging van de manier waarop de dag
      helemaal rond komt.
Zeker, de wereld komt heel wat sneller rond
Als er hoogtepunten op de lippen liggen, onuitgesproken ware woorden in het
      hart,
En de hand een lok kastanjebruin haar opzij blijft strijken, alleen om hem weer
      op zijn plek te doen terugvallen.
Maar aan al het goede komt een einde, dus moet men voortgaan
De ruimte in die onze conclusies achterlieten. Is dit oud worden?
Welnu, het is een goede ervaring, om zich van enkele beproefde idealen te
      ontdoen, enkele oude houvasten,
En zelfs als je niets vindt om ze door te vervangen is het een goede ervaring,
Omdat het, zoals dat gaat, je voorbereidt op de ontsteltenis die komen zal.
Maar - en dit is de kern van de zaak - wat als ik alles gedroomd heb,
De takken, de namiddagzon,
De vertrouwensvolle kameraadschap, de liefde die steeds alles bevloeide,
Die meteen wegzakt naar de wortels zoals het hoort?
Want pas later, in de onmetelijke droefgeestigheid der steden, daar pas leer je
Hoe de ideeën alleen maar goed waren omdat ze moesten sterven,
Jou alleen en ontveld achterlatend, een tekening van Vesalius.
Dit is wat bedoeld wordt, en waar alles toe voert:
Dat de boom verschrompelt in een hitte van 50 graden, de eikels
Verstrooid op de versleten aarde liggen als oogbollen, en de tinnen soldaatjes
      hun schouders ophalen en ertussenuit knijpen.

Zo ging onder de bomen mijn jeugd voorbij
Ik kon overal heen en was helemaal vrij

Ik was tien jaar en bracht Parijs een bezoek
En sprak menig schrijver van een belangrijk boek

Het zien van de alpen was bijna een droom
Mijn tranen welden op in een machtige stroom

De Akropolis raakte een gevoelige snaar
Ik had de Griekse denkers gelezen, vandaar

In het Colloseum brak het nagenoeg mijn hart
Te denken aan wie daar eerst was, aan het onrecht en de smart

Op de Ararat stond ik en op zwol mijn gemoed
Want daar was zo lang terug die enorme vloed

Aan de oever van de Ganges stond ik in de drab
Het water lichtte rood op als een bloederige pap

De Chinese Muur, wel alsjeblieft!
Net een blauwe boon die de lucht doorklieft

Door mensenhand gebouwd wordt hij gevreesd en geliefd
Wat de mens al niet vermag als hij geweld niet meer blieft!

Ja veel heb ik gezien, ik leerde overal een les
Op elk der zeven zeeën, elk continent van de zes
Maar de beste plek die schrijf je T-H-U-I-S.

Nu dat ik mijn huis opnieuw bereiken mocht
Zal ik nooit meer beginnen aan een nieuwe grote tocht

Er is een holletje van waarheid in de groene aardse sprei
En als je dat kunt vinden lig je er warmpjes bij

't Is vast niet voor eenieder zo geschikt als voor jou
Maar je houdt nog niet op met wat je ondernemen wou.

Je moet bedenken dat dit bij jou hoort
Het is daarom dat men je nooit eens bloemen stuurt

Ja wat ik U verkondig is geldig voor altijd
Doe onvoorwaardelijk dat waar je kunst je toe leidt

Want geen ander zou het doen als jij het niet doen zou
En zo'n ander verschilt toch wel erg veel van jou.

Het is de wind die komt van ver
De waarheid van de verste ster

Die dingen daar doe je vast nooit meer iets mee
Dus doe rustig aan en leer je ABC

Want de droom die niet uitkomt is het die ik vertrouw
Die stroom te volgen is het beste voor jou
En dat heeft ook de glans die het meest passen zou.

"LAAT MIJN DROOM UITKOMEN." Deze boodschap, gezet in 84-punts Hobo, deed iedereen opschrikken in de ochtendedities van de krant: de oude, slechts ten dele verworven zekerheid stoort de nieuwe onderbreking. En nu de feestdagen er aan zitten te komen wordt het duidelijk dat het heden zal blijven plakken: de grote fanfare van het bewustzijn van dat specifieke moment valt de pleinen en de nauwe steegjes binnen. Driekwart van de huizen in deze stad staat op dunne stelten, tengerder dan meisjespolsen: hoofdzakelijk een kwestie van je voeten drooghouden, en van privacy. 's Ochtends raak je kwijt wat de straf was. Vast iets als een pretzel eten of de achtertuin ingaan. Je ziet het hoe dan ook niet. Dat soort dingen kan veel helderder zonder wie dan ook te kwetsen. Maar daar volgt niet uit dat zulke kwesties het meest voortvarende geldelijke gewin zullen opleveren voor jou.

Vrijdag. Echt, we missen jou.

"Het meest passende" was alleen niet die waar speciaal om gevraagd werd en ook niet die ene die in de lobby rond zat te hangen. Het was gewoon die waarnaar gevraagd werd, dag in dag uit - wat er overstroomde, en de afvoer toeviel. Wat een hond onderscheidt, zoals een hond loopt. De gedachte aan een hond die loopt. Niemand begon ooit weer over het incident. De zaak was officieel gesloten. Misschien waren er koren van stilzwijgende dankbaarheid, opwellend in de lentenacht als een wolkenkolom, die zich uitstrekt naar de spanten van de hemel - maar dat was hun zaak. Punt is dat geen oor ze ooit hoorde. Zo kon het gaan lijken alsof het incident, om het bij een van zijn namen te noemen - keuze, gedrag, afwezige frons kunnen ook - niet alleen nooit was gebeurd, maar alsof het nooit had kunnen gebeuren. Verzegeld in de muur van alles wat dat seizoen gaat aanvoeren. Zodat het voor een schamel handjevol mensen - simpele zielen voornamelijk en aan lagerwal geraakten - de enige ware versie werd. Verder deed niets er toe. Je had brood 's ochtends en 's nachts, terwijl de dadels lusteloos uit de bomen vielen - man, vrouw, kind, etterend en schitterend in één enkele kring. Het antwoord op 'hallo'.

           Roze paars en blauw
           Hoe deed jij dat nou

De twee dagen daarop verliepen merkwaardig voor Peter en Christine, ze behoorden tot de meest meeslepende die ze hadden meegemaakt. Aan de ene kant een uitgestrekt open bassin - of zee; aan de andere een nauwe landtong, eindigend in een kreupelhoutbosje met hier en daar wat verstrooide vervallen bijgebouwtjes. Dat de bei - bei met korte ei, oosterse heerser - hun vrijlating had verordonneerd, maakte niet uit, ze hadden een gek gevoel dat ze daar altijd zouden moeten zijn, overeind gehouden door uitzichten via de ether, ze missen Moeder en Alan en de rest maar het is ook erg rustig, een soort bezigheid die een eigen levenswijze biedt, zonnebloem aan de zon gekluisterd. Kan dat zich ooit oplossen? Of wordt de vorm van iemands gedachten beheerst door onverbiddelijke wetten, zoals bij Dürers Adam en Eva? Zo elkaar wederzijds uitsluitend, en zo steil - Himalayas tegen elkaar aan geklemd als woonflats in New York. Wat een blaam toch, wat een decrescendo. Mijn zonde is tobben. Vergeet het. Het continue opsplitsen, het oorverdovende geluidsniveau van een brekende poolkap is net wat je wou. En je hebt het gekregen, dus hou je kop.

           Waas van kristal
           Heel de week al

Veel slaap is een belangrijke factor, net als in je ogen wrijven. Toen hij uit de metro stapte, werd hij plotseling hongerig. Hij ging een tent in, een tent die hij kende en bestelde een hamburger en een kop koffie. Hij was lang niet in deze buurt geweest - niet sinds zijn kindertijd. Hij speelde altijd straathonkbal op de verlaten terreinen aan de andere kant van de straat. Soms hadden hij en zijn vriendjes mot met wat oudere jongens, dan kwam hij moe en bloedend thuis. Maar de meeste dagen liepen hetzelfde. Hij zei 'hoi' tegen de andere kinderen en zij zeiden 'hoi' terug. Aardige jongens. Uiteindelijk besloot hij even langs de oude lagere school te lopen waar hij als kind op had gezeten. Het was een rommelig gebouw van gele baksteen, nu vervallen tot een haveloosheid die genadig werd verzacht door de schaduwen van de late namiddag. De speelplaats met de kiezelsteentjes werd overwoekerd door het onkruid. Grote bomen en struiken aan weerszijden van de hoofdingang zouden geen kwaad kunnen. De tijd liet een scheet.

           De eerste schok doet het keukenrekje rammelen,
           De tweede rukt de deur uit zijn hengsels.

"Mijn beste," zei hij vriendelijk, "U zei dat u professor Hertz was. U moet mij verontschuldigen als ik u zeg dat het bericht mij doet schrikken en me in de war brengt. Als u weer sterker bent heb ik enkele vragen voor u, als u zo vriendelijk wilt zijn ze te beantwoorden."
      Niemand was voorbereid op het antwoord van de man op deze schijnbaar onschadelijke opmerking.
      Zwak als hij was, verhief Gustavus Hertz zich op zijn elleboog. Wild keek hij om zich heen en loerde angstig in de beschaduwde hoeken van de kamer.
      'Ik vertel je niks! Niks, hoor je?' gilde hij. 'Wegwezen! Wegwezen!'

                     - John Ashbery

Muur (Robert Creeley)

Samuel Vriezen — Wed, 18 May 2011 19:31:00 GMT

MUUR

Maandenlang naar deze muur
gekeken, z'n baksteen
vaal, brokkelig, ijspegels

vast aan het dak
net tanden,
boog van het raam

aan de overkant, witte verf
bladdert af, randje
van grijsblauw.

Bepaalt een grens –
waarvan? Een huls
van een huis, niemand woont er,

flinterdun,
klamme leegte
onder een lek dak.

Koud laat het verder
die muur zo dicht,
aanhoudend,

bij de mijne –
misschien dringen
met het oog, en denken

aan waar je niet kunt gaan,
wie verpletterd zijn
in het zogenaamde zwart,

wanhoop. Wat hier licht
aanvaard wordt is
geen plek door muren

weerkaatst,
echt of bedacht.
Ze staan tussen

binnen en buiten –
zoals op school, jaren terug,
toen we Muur zagen,

Muur hoorden zeggen, "Zo heb ik,
Muur, mijn part geheel gedaan;/
En, daarmee klaar,

moet Muur nu henen gaan" –
Wolken boven, flard
blauwe hemel schuift. Vaag zon.

Robert Creeley

Robert Creeleys Wall, uit zijn bundel Memory Gardens, was de afgelopen maand het onderwerp van de Vertaalwedstrijd op Facebook, een heel mooi initiatief, georganiseerd door Rutger Cornets de Groot, waarbij een aantal vertalers hetzelfde gedicht vertaalt, over de oplossingen in discussie gaat, en uiteindelijk stemt. John Groosman ging met goud strijken; mijn versie kwam uit op zilver, Joost Baars op brons. (Zie hier voor de herschreven versie van de laatstgenoemde.) De hier gepubliceerde versie is naar aanleiding van de discussies herschreven en beschouw ik als definitief.

OPBOLSJEWIEKING (Peter Gizzi)

Samuel Vriezen — Fri, 28 May 2010 02:13:00 GMT

Afgelopen Zaterdag gaf Peter Gizzi een prachtige voordracht in Perdu ter gelegenheid van de presentatie van zijn nieuwe bibliofiele uitgave, In Song & Story die uitkwam bij Tungsten Press (de nieuwe Engelstalige tak van Uitgeverij 69.) Bij die gelegenheid sprak ik met de dichter en droeg voor, onder meer een vertaling van Gizzi's gedicht Bolshevescence, uit zijn laatste bundel, The Outernationale. Hieronder mijn vertaling:

OPBOLSJEWIEKING

Je staat ver van de menigte, vlak naast de macht.
Je bekijkt de rand en ook de omlijsting.
Je bekijkt schoonheid, de diepte van het veld, belichting
om het veld te begrijpen en de menigte.
Laat in de dag ontploft de atmosfeer
en revolutie, wel, revolutie is alles.
Je begint voor het eerst in te zien
dat alles lijkt op wat pas is afgelopen
maar dan tegengesteld en maar voor even.
Als een revolutie zijn baan voltooit
keren de objecten terug maar dan anders
want ze zijn steeds hetzelfde gebleven.
Doorgaan is niet wat je bedacht had.
Wat je wel had bedacht was te veranderen
en veranderd ben je en de menigte net zo.

Gedicht (Kenneth Koch)

Samuel Vriezen — Fri, 10 Jul 2009 18:05:00 GMT

Door oude folders bladerend kwam ik net deze Kenneth Koch-vertaling tegen:

GEDICHT

"Liefjes van ver weg", zong
Het madrigaal. Toen ik ging liggen slapen
Op het team, woud. Toekomst, lieve
Elisie. Roem zei, "Zij is vast Latijn".
In deze kamers kunnen kamelen
Een toekomst afschuimen. Laat geen traan,
Mijn godvergeliefde, op de kaars
Die hij die ik haat draagt. Nee,
Laat hem de nicht verlichten, lucht
En hartplaatje. Pfoe! ijs
Onder de tram met de hemel
In mijn armen, wat dondert het? een muis of een droom
Ligt te wachten op de divan
Want moe om zijn pit te geven
Droomt en roept hij! de vastberadenheid
Slapend te sterven, de uitgebreidheid
Van een moment van onoplettendheid
Dat geen eeuw van plagiaat verdrijven kan -
Oh schande, lieve gestamelde, sneeuw
Waar de kleine knotsjes schitteren,
En het waaierende park
In minnespoor van omgeklakte sneeuw;
Voor pepermuntjes, je heldere zomer
En mijn koude haar! de benen gaan beter.

- Kenneth Koch

Anyway (Ted Greenwald)

Samuel Vriezen — Thu, 26 Mar 2009 02:32:00 GMT

Hazelwaas, laat de kat eruit
Zeker tevreden zeker garant, afgrijzen langsdrijven
De paden op de laan uit, is het dat je droomt

Hazelwaas, zij hij heeft al voer
De paden op de laan uit, afgrijzen langsdrijven
Kom terug op, is waarom, zij hij heeft al voer

-- Ted Greenwald

(Dit gedicht is mijn vertaling van een van de gedichten uit de reeks Anyway die ik helemaal aan het doen ben. De reeks bestaat uit 33 gedichten in dezelfde vorm. Greenwald is een dichter met een fantastisch oor voor spreektaal, en in het bijzonder altijd vreselijk goed in titels: reeksen als In Your Dreams of, mijn absoluut favoriete boektitel, You Bet! Die laatste zou ik vertalen met Zeker weten! of Echt wel! Voor In Your Dreams is Had Je Gedroomd natuurlijk goed maar dat zou ook wel iets van een dubbelzinnigheid missen. Wat zou Anyway moeten worden in het Nederlands? Hoe dan ook?)

Nijlpaardentrek in Afrika (Koch)

Samuel Vriezen — Thu, 12 Feb 2009 01:38:00 GMT

Enkele maanden terug schreef ik op dit blog over het plan dat Joost Baars en ik hadden om de 1000 Avant-Garde Plays van Kenneth Koch integraal te vertalen. Dat plan begint nu eindelijk serieus vorm aan te nemen. Ik kan het niet laten om af en toe wat voorproefjes rond te strooien. Onder het voorbehoud dat er nog aan gesleuteld kan gaan worden, hier dan mijn versie van een van mijn favoriete stukken:

NIJLPAARDENTREK IN AFRIKA

(De NIJLPAARDEN spreken, terwijl ze trekachtig bewegen over een half-verduisterd toneel.)

NIJLPAARDEN
        Wij Nijlpaarden
        Stormen voort
        Door Afrika
        Naar Zee.
        We zullen de Zee nooit halen.
        De Zee is niet voor ons. Ons lot
        Leidt ons tot langgerekt verblijven in de jungle, waar wij
        Om te blijven
        In stromen moeten drijven
        De hele dag in stromen moeten drijven
        Van inlandse rivieren, om pas bij nacht
        Onze koppen op te hijsen, onze smachtende prachtige koppen,
        Om op het land te klimmen - naar het gras -
        Om te eten -
        Dan weer terug
        Naar slijmerig schuimend water op onze rug
        Bij morgen
        Als de zware dag begint,
        Als de zware Nijl-
        Paardkopkapotmakende
        Dag begint.

(Zeer helder zonlicht.)

De cirkels van het kapitaal

Samuel Vriezen — Mon, 13 Oct 2008 17:47:00 GMT

Banken lenen geld uit aan banken. In principe lenen ze geld uit aan banken die betrouwbaar zijn. Wat is een betrouwbare bank? Dat is een bank die solide is, die zichzelf staande kan houden. Misschien is een bank betrouwbaar als hij zichzelf kan vertrouwen. Een betrouwbare bank is dus een bank die geld aan zichzelf zou lenen.

Nu is er een kredietcrisis, en er blijken plotseling overal onbetrouwbare banken te zijn. Dat zijn dan banken die geen geld aan zichzelf zouden lenen. Om deze crisis het hoofd te bieden stellen overheden noodfondsen in die de onbetrouwbare banken kunnen helpen. Dat noodfonds is zoiets als een bank die alleen geld uitleent aan onbetrouwbare banken.

Dan is de vraag: is dit overheidsfonds betrouwbaar?

Wie enige ervaring heeft met moderne logica heeft waarschijnlijk al in de eerste zin van deze post gezien waar dit naartoe gaat: Russell's paradox, een van de belangrijkste gebeurtenissen in de geschiedenis van het grondslagenonderzoek en een geliefde mal voor flauwe grappen in kantines van wiskundefaculteiten. De paradox laat het resultaat zien van het veronderstellen van een totale orde. Hij laat zien dat de collectie van alle verzamelingen niet zelf een verzameling zou kunnen zijn. Een andere beroemde formulering is de Barbier van Sevilla (die scheert alleen de mannen die zichzelf niet scheren - scheert de barbier zichzelf? deze barbier kan alleen een vrouw zijn).

Even snel voor wie Russell's Paradox nog nooit in de praktijk gezien heeft: als het fonds betrouwbaar is, zou het bereid zijn geld aan zichzelf te lenen. Maar het fonds leent alleen geld uit aan onbetrouwbare instellingen. Als het geld aan zichzelf leent, moet dat zijn omdat het fonds onbetrouwbaar is. Dus: als het fonds betrouwbaar is, moet het wel onbetrouwbaar zijn. Dat is een tegenspraak. De premisse (het fonds is betrouwbaar) kan dus niet juist zijn. Dus we moeten er van uitgaan dat het fonds onbetrouwbaar is. Maar als dat zo is, dan zou het fonds - per definitie van het fonds - zichzelf geld moeten uitlenen. Hetgeen dat fonds - per definitie van betrouwbaarheid - tot een betrouwbaar fonds zou maken. Dus: als het fonds onbetrouwbaar is, dat is het per definitie betrouwbaar. Dat is een tegenspraak. De premisse (het fonds is onbetrouwbaar) kan dus niet juist zijn. Dus we moeten er van uitgaan dat... help!

                     *

De kredietcrisis volg ik met zorg. Niet vanwege spaargeld of hypotheek (heb ik allemaal niet). Maar voor mijn neus zie ik een favoriet thema verdampen. Kapitaal: iets wat ik nauwelijks heb maar graag bezing. Het abstracte, de droomachtige dynamiek van een rondzingend systeem.

Uiteindelijk gaat het mij als dichter natuurlijk om wat dat systeem oplevert als dividend aan taal. Prachtige circulaire redeneringen en zinnen. Maar gelukkig worden die in het heetst van de crisis nog overal geproduceerd. Hier twee aantekeningen die ik maakte bij een artikel van Willem Schinkel in de Groene Amsterdammer van vorige week: een wereld die zichzelf verzekerde tegen risico's die ze, met dat verzekeren, zelf genereert en: een oculaire macht die ook de staat zelf controleert. Prachtig! Die komen vast nog in een of andere gedaante terug in een gedicht.

Zulke circulariteiten zijn mooi omdat ze elegant zijn. Maar ook omdat ze vaak ergens een lek lijken te hebben. Bij elke rondgang in de cirkelredenering druipt er dan iets ongecontroleerds uit zo'n lek: oneindige productie van bijverschijnselen. Natuurlijk zal niet elke cirkelformulering zijn eigen lek expliciet aantonen - dat doen alleen expliciet paradoxale formuleringen. Maar ze nodigen altijd uit om dan een impliciet lek op te sporen en het dividend te tappen. Russell's Paradox geeft een model van hoe een zuivere, totaal geformuleerde circulariteit ("banken lenen geld uit aan banken") zo'n paradox impliciet in zich kan dragen (een noodfonds dat tegelijk wel en niet betrouwbaar is).

                     *

De vergelijking met de instorting van het communisme is al vaak gemaakt. Dat is twintig jaar geleden in de kranten alom gepresenteerd als het "gelijk van rechts". Direct gevolgd, we weten het nog goed, door het "einde van de geschiedenis", enzovoorts. En nu zou er dus iets analoogs zijn. Latere historici zullen misschien precies de dag kunnen aanwijzen - ik gok ergens in het midden van september van dit jaar - dat plotseling alle tijdschriften anti-chicago-school economen aan het woord lieten en het bon ton werd te roepen dat het huidige kapitalisme is ingestort.

Precies in deze omstandigheden kan ik niet anders dan sympathie hebben voor de laatste radicale Reaganomisten. Liever zien ze dat de economie instort dan dat de overheid door garantstellingen zich vergroot. Lemmingen zijn het, maar: consequente lemmingen. Hun kapitalisme-zonder-overheid is een perfect geconstrueerd systeem, een afgesloten netwerk van investeerders die - zonder weerstanden - in elkaar kunnen investeren, en alleen al daarom zo mooi vatbaar voor paradoxen à la Russell.

Zoals in diezelfde Groene een bijdrage van Machteld Allan over de guru van het vrije-markt totalitarisme, Ayn Rand. Nog één keer laat ze een weerstandloze lofzang zien op de kapitalist die de overheid alleen maar lastig vindt. Volstrekt ideologisch uiteraard - zoals blijkt uit Allan's poging om de kredietcrisis te wijten aan een teveel aan overheidsbemoeienis (aan de hand van de Community Reinvestment Act, waar een deel van rechts de sub-prime hypotheken aan wijt - een zeer dubieuze claim.) Enfin, het artikel beschrijft Rand's roman Atlas Shrugged. Het einde van het stuk:

Wanneer de regeringsleiders ten slotte begrijpen wat er aan de hand is, ontvoeren ze John Galt en smeken hem om een oplossing. Wat moeten we doen, mijnheer Galt? [...] John Galt, de randiaanse held die hij is, is principieel en weigert mee te werken. 'Ga opzij', zegt hij.

Prachtig! Wat een droom! Maar wat is die John Galt voor figuur? Iemand die voor het exploiteren van een geniale uitvinding van hem alleen maar last heeft van 'bemoeienis en tegenwerking van de overheid en haar profiteurs'. Wat heeft hij dan uitgevonden? Galt is 'een filosoof-ingenieur die een motor ontwerpt die loopt op statische elektriciteit, wat neerkomt op de uitvinding van het perpetuum mobile'. Ziedaar de basis voor het perfecte kapitalisme: een perpetuum mobile. Het enige wat nodig is is het verdwijnen van alle weerstanden. Een prachtverhaal. Frictie omgezet in fictie. Het is jammer dat er geen perpetuum mobile bestaat. In de praktijk zal de overheid nooit voldoende zijn teruggetreden. De cirkels van het kapitaal zijn lek, ze produceren, onophoudelijk, politiek.

                     *

Voor de slachtoffers van de kredietcrisis onder u bij wijze van troost een vertaling van een gedicht van J. H. Prynne (uit The oval window):

      Wees toch serieus, zeggen ze, de hele tijd
      bouwt ter wereld een tekort op
      van keur-momenten verprutst en verspild.
      Is ellende erger dan de oorzaak ervan niet te kennen,
      de foute brandstof in de spirituslamp? De zaak
      steunt op reeds verkruimeld asfalt
      in een vooraf opgenomen zonsopgangskoor:
                          toen de meubels werden weggehaald
      trok hij de raamkozijnen eruit, brak het dak
      af, en duwde de muren naar binnen. Maar kort-
      ademig recyclet het particuliere bed een slechte schuld
      alsof niets verder telde, alsof er twee onderscheiden
      en elkaar uitsluitende handelingen bestaan
      die afhangen van één test. D.w.z. oliezaad
      is een mode gerangschikt als gegevens, het uitzicht
      draait van de proefboringssponsor af in een lus
      als een vogel op de vleugel. Nu denken
      of nu betalen en later denken, de niveau's
      van controle die zich nesten veronderstellen een reden
      om enkel te korten en de mond te houden.

Bespreking Poëzierapport / wat ik wil als ik vertaal

Samuel Vriezen — Mon, 18 Aug 2008 02:02:00 GMT

Op Poëzierapport schreef Alain Delmotte een heel mooie bespreking van 4 Zinnen. Naar aanleiding van mijn vertaling van Tarkos schrijft hij onder meer: "De oorspronkelijke tekst heb ik niet meteen teruggevonden en ik kan dus niet uitmaken hoe vrij of hoe strak deze vertaling is." Les Nuages is het eerste gedicht in Pan, een zeer omvangrijke bundel die is uitgegeven door P.O.L. De uitgever heeft toevallig een .pdf-bestand van deze tekst online staan - het is een bestand dat je geloof ik niet kunt afdrukken. Maar wie dat wil kan dus nu het origineel raadplegen om te zien hoe strak mijn versie is.

Wat ik in elk geval geprobeerd heb is om zo dicht mogelijk bij de structuur van het origineel te blijven. Er zijn natuurlijk allerlei opvattingen over wat een vertaling moet doen: trouw zijn aan de betekenis, de vorm reproduceren, een goed gedicht maken gebaseerd op het origineel, zo veel mogelijk complete werken van grote dichters in zo kort mogelijke tijd er door heen jassen, enz. In mijn geval staat vertalen heel dicht bij het schrijven zelf. Het is een activiteit, een schrijfactiviteit. Ik vertaal uit nieuwsgierigheid, of omdat ik een tekst zelf zou willen hebben geschreven - en daarmee bedoel ik echt de activiteit van het schrijven zelf: meer dan dat ik die tekst zelf gemaakt zou hebben willen, wil ik die tekst hebben meegemaakt. Vertalen bijna als een vorm van overschrijven - en zoals iedere Goldsmith-lezer weet is overschrijven ook schrijven.

Het is natuurlijk wel een net iets 'creatiever' overschrijven dan Goldsmiths uncreative writing, want je moet iets veranderen. Maar de vreemdheid van de vreemde taal is voor mij altijd deel van de oorspronkelijke lezing. Meestal wil ik die vreemdheid recht aandoen, en probeer ik zo weinig mogelijk aan te passen, correspondenties zo exact mogelijk te houden. Ik hou er bijvoorbeeld niet van om heel erg op zoek te gaan naar gebruikelijke Nederlandse formuleringen voor dingen die ik ook veel letterlijker zou kunnen vertalen. Liever zou ik het Nederlands forceren en het vreemde van het origineel bewaren dan andersom. Vaak genoeg is me daarbij gebleken dat de domste, directste vertaling het meest effectief is. Je vertaalt een frase woord voor woord, denkt dan eerst: "Dat kan je eigenlijk zo niet zeggen in het Nederlands", gaat dan naar allerlei alternatieven op zoek - om de volgende dag in te zien dat de domste vertaling juist precies zegt wat hij moet zeggen (vooral in het ritme blijkt vaak direct de superioriteit van de simpelste vertaling.)

Het hangt natuurlijk erg van het karakter van het origineel af. Tarkos' tekst staat zo'n behandeling beter toe dan, pak hem beet, een sonnet van Baudelaire (uit ergernis over een paar vreselijk lelijke vertalingen van Correspondances heb ik me er zelf eens aan gewaagd; ik kwam na erg lang zwoegen op versies uit die volgens mij veruit superieur zijn aan wat ik tot dan toe had gezien, maar die net niet de elegantie van het origineel konden bereiken - dat beschouw ik dan toch als een mislukking.)

Niet dat er bij Tarkos geen moeilijkheden te vinden zijn. Zo wilde ik herhaalde woorden zoveel mogelijk ook in de vertaling laten corresponderen met dezelfde woorden. Dat vereist hier en daar wat slimmigheid, vooral bij een woord als 'passer': gaan en gebeuren. Vandaar ook dat ik het heb over 'hoe het op aarde gaat' en niet 'wat er op aarde gebeurt' heb geschreven. Een tweede raar probleem is het 'on': dat betekent natuurlijk 'men', maar wordt vaak ook gebruikt zoals je 'je' gebruikt. Maar 'je' was me hier uiteindelijk te informeel - te persoonlijk zeg maar; en 'men' is dan weer wat stijf - bovendien is 'men' in 4 Zinnen de persoonsvorm van de vierde tekst (de compositie van de bundel had dus invloed op de vertaling). Daarom gebruikte ik uiteindelijk 'we'. Een derde punt is de slordigheid van Tarkos, die trouwens bij zijn schrijven hoort. Er zitten kromme constructies in zijn tekst, die ik dan na ontzettend lang er over tobben met precies dezelfde kromme constructie vertaalde in het Nederlands. Maar ik detecteerde ook slordigheden die ik niet kon (of wilde) reproduceren. Dat levert verschillen op waar ik me bijna (maar net niet helemaal) schuldig bij voel. Dus noem ik ze hier niet. Die te vinden laat ik over als oefening voor de lezer.

Kenneth Koch: Een Lied voor de Avant-Garde

Samuel Vriezen — Fri, 16 May 2008 00:17:00 GMT

Kenneth Koch (1925-2002) was de meest virtuoze en veelzijdige dichter uit de New York School en daarmee een van de grootste dichters van de vorige eeuw. Joost Baars en ik hebben ooit een half plan gehad om zijn wonderschone bundel korte toneelstukken, 'One Thousand Avant-Garde Plays' te vertalen. Dat plan is nu een klein jaar oud zonder dat we er erg ver mee lijken op te schieten. Drukdrukdruk. Of zo.

Grasduinend in oude documenten in mijn computer trof ik vandaag mijn versie aan van het stuk A Song for the Avant-Garde. Dit rare kleine toneelstukje reken ik tot de meest intelligente en aangrijpende dingen die ik over de avantgarde heb gelezen. Daaronder 'Na de terugkeer van de avant-garde', uit dezelfde bundel. (De Avant-garde is een van de hoofdthema's of misschien hoofdpersonen die steeds terugkeren in de toneelstukken. Andere stukken gaan o.a. over de geschiedenis van het kapitalisme, Alexander de Grote, een liefde tussen een oude man en een jong meisje, een Chinese keizer die de Regieaanwijzingen uit alle toneelstukken gevangen laat zetten, enz.)

EEN LIED VOOR DE AVANT-GARDE

TENOR
           In den beginne
           Was de Avant-Garde
           Gewoon maar een dingetje,
           Kokosnootkleurige stoeptegels,
           Vrouwen met blauwwitte parasollen
           Die achterover helden
           Of half achterover -
           In den beginne -
           En toen werd het groter, en werd gigantisch en hard,
           Als een grote, grote steen, de Avant-Garde -
           Als een grote, grote steen die de hele geschiedenis had opgeëist!

KOOR VAN EXPAT KUNSTENAARS IN PARIJS
           Oh, laten we Apollinaire bis aflopen
           Negen negentig negen
           En rughandvaten construeren
           En valentijnsdag klonken
           Uit gepaarde Z-en
           Ha ha ha ha, ha ha, hou hou
           Ho Avant-Garde helder lichtblauw.

TENOR
           Vol schrik voor hem was ieder ding,
           Vol schrik voor hem ging ieder voort -
           Maar hij had geen kracht, niet echt,
           Niet de kracht om te beklijven.
           Als we hem nu eer bewijzen,
           Is het om hem te begroeten en te erkennen,
           Is het om bij hem aan te dringen op een beetje meer initiatief,
           Zelfs al zou het, door zijn vreemdheid, ons kunnen
           Vernietigen! O Avant-Garde!
           Kom terug, vat moed, en zeg ons nu
           Wat het leven, wat de kunst, gaat doen!

SPOOKACHTIGE STEM (buiten het toneel)
           Misschien is mijn opdracht voltooid.
           Elke stroming in cultuur of historie is maar een stadium
           Dat in zijn tijd past
           En het zou kunnen dat die van mij voorbij is.

TENOR
           Oh Avant-Garde, spreek zo toch niet!
           Voor wie van ons echt van jou hield
           Is niets, niemand anders zo klaar,
           En hard, en waar.

SPOOKACHTIGE STEM
           Goed, dan zal ik proberen weer bij jullie te zijn!

(enorm tumult, wind, muziekinstrumenten, barstende en scheurende geluiden, knetterend onweer, zoals bij de Wederkomst; en de AVANT-GARDE verschijnt - ze is een klein, oud vrouwtje)

TENOR
           Avant-Garde! Wat is er gebeurd?

AVANT-GARDE
           Dit is slechts de allereerste fase!

(Ze zwaait met een stok of een staf, geknetter van blauwrode bliksems, en zij transformeert tot een glimmende, bijna verblindende KUBUS)

KUBUS
           ANDIAM!

(KUBUS verlaat triomferend het toneel)

NA DE TERUGKEER VAN DE AVANT-GARDE

(Groot plein. MAN en VROUW staan bij een deur.)

VROUW
           Men zei dat de Avant-Garde
           Niet zou kunnen beklijven
           Maar nu is hij weergekeerd
           En alles is anders geworden!

MAN
           Ja, kijk!
           De deur is anders
           Waar wij zo vaak door liepen!

VROUW
           Het is inmiddels geen deur meer -
           Het is een moskee!

(ARABIEREN die saxofoon spelen komen de deur door)

MAN IN LANGSRIJDENDE AUTO
           Wat is naar jouw mening het meest prachtige ding
           In de Avant-Garde stad?

VROUW BIJ RAAM
           Gelijk welke drie huizen gezien op zichzelf.

MAN DIE MET EEN PARACHUUT OMLAAG KOMT
           Hoe zit het met de Avant-Garde stad als geheel?

IEMAND WAARVAN DE VOETEN UIT EEN PUT OMHOOGSTEKEN
           Ook die is prachtig, maar op een andere manier.

(De nacht valt. Duisternis. OMROEPER sprekend vanaf een hoog dak met een zoeklicht:)

OMROEPER
           Wat is meer avant-garde - een giraf of een olifant?

RESPONDENT (van beneden)
           Een giraf is meer avant-garde, maar een olifant is surrealistischer.

(Muziek.)

UPDATE: zie hier voor meer Koch.

Philip Whalen: Gebrekkige omloop

Samuel Vriezen — Sat, 09 Feb 2008 00:24:00 GMT

De laatste weken heb ik uitvoerige duiken genomen in The Collected Poems van de zenmonnik en New American Poet Philip Whalen. Prachtig boek, wonderlijk lichte poëzie. Een paar gedichten zetten me aan het vertalen:

GEBREKKIGE OMLOOP

Electrische wekker hield er 's nachts mee op
Flink lagedrukgebied harde wind en regen struinen door
Deze wereld hier, wakker worden in het donker 12:05
"... magisch maakwerk dat geen handwerker weet..."
Ga ik dat nog weten als ik terug kom van het toilet?
Regels van een te gek gedicht om me heen
Weet ik wie ik toen waar was?
12:05 daglicht, het zal wel wie ik ben
Wat ik geacht word te doen
Hij zoemt nog voelt warm aan
Geen van beiden slaan we ergens op.

Philip Whalen, 12:iii:77