Rob Wijnberg is populair filosoof. Hij verdient bijvoorbeeld geld met het koppelen van alledaagse meninkjes aan uit hun verband gerukte zinnen van de grote denkers in NRC Handelsblad. Nu heeft hij een analyse geschreven van de opkomst van Wilders voor De Groene. "Het Ressentiment Regeert" heet het stuk. In het stuk legt hij iets uit dat alle lezers van De Groene al wisten, namelijk dat Wilders punten scoort door gevoelens van wrok jegens de gevestigde orde te dramatiseren in de kamer en de media. Wel haalt Wijnberg er Nietzsche bij, die ooit eens iets over 'ressentiment' heeft gezegd, en wel dat 'slaven' zich tegen 'meesters' keren uit 'ressentiment', en dat ze dat doen aan de hand van een 'denkbeeldige vijand' en door het omkeren van de waarden van die meesters. Met zo'n schema kan je inderdaad best, als je wilt, de opkomst van Wilders analyseren. Tot zover alles kits dus.
Maar vooral interessant zijn de conclusies van Wijnberg. Ik citeer even in het geheel Wijnberg's laatste twee alinea's:
Het grote probleem voor de zittende machten is echter dat tegen de strategie van de PVV nauwelijks een passend verweer bestaat. Negeren ze Wilders, dan zal ze arrogantie worden verweten: ze nemen de onvrede die leeft onder het volk niet serieus. Weerleggen ze Wilders met argumenten, dan zal hun een staat van ontkenning worden aangerekend: ze willen de vijanden blijkbaar niet zien. Bestrijden ze Wilders met eigen middelen, dan ligt het verwijt van demonisering op de loer: ze vallen de 'boodschapper' aan. En reageren ze met even grote verontwaardiging (zoals bij de hoofddoekentaks), dan heeft Wilders ze precies waar hij ze hebben wil: in de gordijnen.
De beste optie die voorhanden is, is Wilders dus zo serieus mogelijk nemen. De PVV bij voorbaat uitsluiten voor een regering is dan ook het laatste wat je moet doen, zoals ook de aanstaande rechtszaak tegen de PVV-leider de politieke stabilitiet van het land zeker niet ten goede kan komen. Want één ding is zeker: wie het ressentiment de mond probeert te snoeren, zal het slechts aanwakkeren. Laat dat een wijze les voor dit kabinet zijn.
Ik ben het met Wijnberg eens dat Wilders serieus moet worden genomen. Ja hallo, hij gaat misschien 30 zetels scoren. Alleen vind ik dat serieus nemen betekent: stelling nemen. Wilders serieus nemen betekent: er van uitgaan dat hij staat voor wat hij beweert. En: beseffen dat waar hij voor staat uiteindelijk alleen met totalitaire middelen te realiseren is. Daarom kan hij geen coalitiepartner zijn voor een redelijke partij die ook zichzelf serieus neemt.
Precies dat laatste is een optie die Wijnberg niet noemt. Dat een partij bijvoorbeeld uitgaat van, en handelt naar, duidelijke doctrines van gelijke rechten voor iedereen. Die overduidelijk strijdig zijn met Wilders' tribalistisch essentialisme. Zodat het voor iedere kleuter duidelijk wordt dat wie zulke waarden aanhangt niet met Wilders in zee kan gaan. Alleen een dergelijke stellingname kan de duidelijkheid maken die ook het electoraat kan overtuigen. Maar zulke stellingname lijkt Wijnberg niet te kunnen denken. Het is zeker iets anders dan al Wijnberg's andere opties, die allemaal reactief zijn, niet uitgaan van een eigen politiek verhaal, maar afhankelijk blijven van Wilders' optredens. Dat geldt ook voor het pragmatisme waar Wijnberg in dit stukje zich een exponent van betoont. Maar precies dat pragmatisme is de zelfmoord van de politiek.
Maar wat ik me vooral ook afvraag: hoe zit dit nou filosofisch? Hoe moet je uit Nietzsche's ressentiment-analyse afleiden dat je de mogelijkheid moet openhouden om het met ressentiment-Wilders op een akkoordje te gooien? Is zo'n bereidheid met Wilders te regeren het Nietzschiaanse ding om te doen? Wijnberg legt het niet uit. Bij hem blijft de naam Nietzsche een ornament dat zijn gebruik van het woord "ressentiment" wat meer cachet geeft. Of moeten we dan toch maar aan Nietzsche's zuster denken?
UPDATE Ik stuurde Wijnberg een vraag naar het verband tussen Nietzsche en het "serieus nemen" van Wilders als mogelijke coalitiegenoot, waarop hij binnen het kwartier het volgende antwoord gaf:
Beste Samuel,
dank voor je reactie. Leuk om te vernemen dat erover mijn stuk gediscussieerd wordt.
Over je vraag: het klopt zeker dat Nietzsche geen democraat was; integendeel, hij had groot dedain voor 'het volk' (dat hij de 'kudde' noemde). Ik poogde dan ook niet de filosofie van Nietzsche te koppelen aan het belang van democratie.
Het ging mij eerder om het volgende: Nietzsche verklaart volgens mij, middels zijn theorie over ressentiment, haarscherp hoe het sentiment van morele verontwaardiging overslaat in wraakzucht jegens machthebbers. Zijn theorie daarover wilde ik toepassen op de huidige politieke situatie in Nederland, omdat het volgens mij inzicht geeft in hoe de PVV strategisch opereert: ze zoeken een zondebok voor de achtergestelde positie van hun achterban (door Nietzsche de 'denkbeeldige vijand' genoemd) en ze draaien, zoals Nietzsche stelt, de 'waarden' van de machthebbers om. Daarmee proberen de machtelozen de macht van de elite te ondermijnen (en met succes, tot nu toe).
Nietzsche zou dit ondermijnen geenszins hebben toegejuicht (hij zat in de kamp van de heersers), maar ikzelf ben wel een democraat: ik vind dus dat dit sentiment serieus genomen zou moeten worden door de regerende partijen. Daar zou Nietzsche het waarschijnlijk niet mee eens zijn. Je moet mijn laatste alinea dus lezen als een afwijking van Nietzsches filosofie: daar ben ik weer aan het woord. Ik gebruikte Nietzsche alleen om het gevoel dat aan het succes van de PVV ten grondslag ligt te verduidelijken.
Hopelijk heb ik daarmee mijn stuk enigszins verhelderd.
Met een hartelijke groet,
Rob Wijnberg