Later, as he sat on his balcony eating the dog, Dr. Robert Laing reflected on the unusual events that had taken place within this huge apartment building during the previous three months. Now that everything had returned to normal, he was surprised that there had been no obvious beginning, no point beyond which their lives had moved into a clearly more sinister dimension. With its forty floors and thousand apartments, its supermarket and swimming-pools, bank and junior school - all in effect abandoned in the sky - the high-rise offered more than enough opportunities for violence and confrontation. Certainly his own studio apartment on the 25th floor was the last place Laing would have chosen as an early skirmish-ground. This over-priced cell, slotted almost at random into the cliff face of the apartment building, he had bought after his divorce specifically for its peace, quiet and anonymity. Curiously enough, despite all Laing's efforts to detach himself from his two thousand neighbours and the régime of trivial disputes and irritations that provided their only corporate life, it was here if anywhere that the first significant event had taken place - on this balcony where he now squatted beside a fire of telephone directories, eating the roast hind-quarter of the Alsatian before setting off to his lecture at the medical school.
Zo luidt de eerste alinea van J. G. Ballard's
High-Rise. In deze bijzonder hoge inzet zit het complete boek. De rest is niets anders dan een geleidelijke systematische escalatie van één enkele ijldroom, gebaseerd op een eenvoudig maar bijna onmenselijk secuur uitgewerkt idee: er woedt een burgeroorlog in een middenklasseflat. De bizarre kracht van Ballard was dat hij middels zijn formele beheersing de lezer wist mee te krijgen met zijn onaanvaardbare visie op de wereld. Het verhaal van
High-Rise is niet geloofwaardig, vooral omdat je het niet
wilt geloven, maar Ballard's logica wordt zo rigoureus uitgewerkt dat je wordt meegesleurd - in feite al vanaf de eerste zin. En als je het boek uit hebt blijkt het onder je huid te zijn gekropen.
Ballard begint veel van zijn verhalen met een personage dat een landschap overziet of een situatie overpeinst. Dat landschap is het extreme gevolg van een kleine verandering in de normaliteit, een kleine uitvergroting wellicht van dingen die in de werkelijkheid gebeuren of zouden kunnen gebeuren. De wereld verwoestijnt, of loopt onder water, of verandert in kristal; auto-ongelukken zijn een vorm van porno; oorlogen spelen zich af in woonflats; aan het eind van de tweede wereldoorlog rijdt iemand in de omgeving van Shanghai rond met een paar dozijn rottende lijken in een vrachtwagen; tijd verdwijnt uit de wereld. Ballard's nieuwe landschappen hebben steeds een radicale conditionerende werking op zijn personages, die zich steevast volledig ondergeschikt maken aan de nieuwe situatie, er zich zelfs geobsedeerd in op laten gaan. En uiteindelijk de lezer meekrijgen in hun ijskoude nieuwe logica. Het zijn harde experimentele her-interpretaties van onze normale leefwereld. Ballard laat zien waarom je niet als
embedded journalist naar Afghanistan hoeft om de oorlog mee te maken - hij maakt je gevoelig voor de onzichtbare oorlog binnen je eigen leefomgeving.
Het belangrijkste moment bij een boek of een verhaal van Ballard is misschien wel het ontwaken uit de stasis waar hij je in brengt. De verhalen kennen geen catharsis, ze zijn wat dat betreft meedogenloos, en de taak van de verwerking van het visioen komt helemaal voor de rekening van de lezer. Het moeilijke bij Ballard is de terugkeer naderhand naar de normale wereld. Die je dan niet meer helemaal durft te vertrouwen.
Voor mij was Ballard een van de belangrijkste wegwijzers naar de literatuur. De boeken die mij tijdens literatuurlessen op school werden voorgezet leken alleen maar te gaan over mensen die het moeilijk hadden met hun ouders of juist met hun kinderen. Ze gingen nergens over. Ballard ging wel ergens over. Later, direct na 9/11, waren gedurende enkele maanden de ijzige verhalen van Ballard de enige literatuur die ik kon lezen. In december 2001 gebruikte ik in de partituur van wat ik nu beschouw als mijn eerste echt volwassen stuk,
Toccata III voor twee klokkenspelen, bij wijze van motto de voorlaatste alinea van Ballard's korte verhaal
News from the Sun, een verhaal uit een trilogie van korte verhalen die gaat over de mysterieuze effecten op de mensheid van de ruimtevaart. In deze verhalen heeft de verovering van de onmenselijke ruimte een verlies van de menselijke tijd tot gevolg, wat zich in elk verhaal uit als een mysterieuze ziekte waardoor de mensheid langzaamaan in een soort slaaptoestand terechtkomt - die in feite een overgang is naar een ander tijdsbesef. In
News from the Sun ervaart men dan, gedurende geleidelijk aan steeds langer wordende 'fugues', alle voorbijgaande tijd als gelijktijdig, waardoor bewegende dingen zich vermenigvuldigen als replica's van zichzelf in de ruimte. Dat besef transformeert elke menselijke ervaring:
Confident now, he knew that death was merely a failure of time, and that if he died this would be in a small and unimportant way.
Dit is het einde van het verhaal:
The sky was filled with winged men. Franklin stood among the mirrors, as the aircraft multiplied in the air and crowded the sky with endless armadas. Ursula was coming for him, she and her sisters walking across the desert from the gates of the solar city. Franklin waited for her to fetch him, glad that she had learned to feed herself. He knew that he would soon have to leave her and Soleri II, and set off in search of his wife. Happy now to be free of time, he embraced the great fugue. All the light in the universe had come to greet him, an immense congregation of particles.
Franklin revelled in the light, as he would do when he returned to the clinic. After the long journey on foot across the desert, he at last reached the empty air base. In the evenings he sat on the roof above the runways, and remembered his drive with the old astronaut. There he rested, learning the language of the birds, waiting for his wife to emerge from the runways and bring him news from the sun.