Vriezen Vindt...

In de economiebijlage van het NRC Handelsblad, vandaag:

Een van de grootste veroorzakers van de koersdalingen van gisteren zijn de computergestuurde modellen. Een handelaar in Londen: "Het was veel meer future-gedreven, de derivatenhandel. Die werkt op basis van mandaten bij de bank, met de order: als de markt een bepaald niveau bereikt, haal je alles eruit." Veel beleggingsfondsen kennen dit soort stop-losses, van tevoren afgesproken en ingeprogrammeerde ondergrenzen. Gaat een aandeel door die grens heen, dan wordt er automatisch verkocht. "Er komt geen mens meer aan te pas", zegt een handelaar.

Dat heeft in een sterk dalende markt zoals die van gisteren een versterkend effect: het aanbod groeit namelijk automatisch aan, zodat de prijs nog verder keldert. Die automatisering van de handel verklaart ook waarom de koersdaling van gisteren zo enorm kon zijn. "Een jaar of tien geleden deed je een maand over een koersdaling van 10 procent. Nu gebeurde dat in een dag, en was het in een ochtend weer hersteld", zegt een handelaar. "Het is een gevaarlijke markt geworden."

Tien jaar! Wat een lange tijd is dat nog geweest voor het oprukken van de computergestuurde handel. Tien jaar geleden studeerde ik nog nét wiskunde, ik had net mijn laatste tentamen gedaan en de motivatie was aan het zakken zodat ik het tentamenbriefje nooit heb opgehaald (het was een 9 zelfs, voor bewijstheorie, zeg ik er even bij, zodat ik toch nog een beetje slim lijk). Ik herinner me plotseling een idee dat in die tijd in mijn hoofd rondspookte, een idee dat me nogal fantastisch leek, een mooi uitgangspunt voor iets als een science-fiction verhaal. Nooit wat mee gedaan, dus nu maar even geblogt en voor de internet-eeuwigheid vastgelegd (= tot men uit grondstoffenschaarste geen computers meer kan maken).

Het was toen al heel normaal geworden om als wiskundige je naam te maken en Nobelprijzen te vergaren in de Economie. (In de Wiskunde zelf kom je namelijk niet verder dan de Fields Medal, even afgezien van de glans van de eeuwige waarheden als beloning op zich.) Allerhande slimme analyses op basis van chaotisch-dynamische modellen en speltheorie en ik weet niet wat voor theoretische lekkernijen waren heel handig om ontwikkelingen van beurskoersen in te schatten en dan rationeel te handelen. (En ja, dat is vele malen rationeler dan u zonder die theorieën ooit zou kunnen doen!)

De ontwikkeling van markten lijkt me een chaotisch proces. Het stijgen en het dalen op zich is niet te voorspellen, maar het tempo van stijgingen en dalingen moet beperkt zijn door de snelheid waarmee handelaars op elkaar kunnen inspelen. Wat nu, dacht ik, als die hele hap geformaliseerd wordt en geautomatiseerd op computers die wereldwijd direct met elkaar in verband staan en die razendsnel op elkaar kunnen reageren? Waarbij natuurlijk een flink toenemende computerkracht en de voortschrijdende handigheid van de communicatie die circuits en gestapelde reacties aanzienlijk kunnen versnellen?

Wat kennelijk al gaande is, als ik NRC goed begrijp. Wat nu als je dat naar de limiet voert?

Op hoe kleine tijdsintervalletjes zou het allemaal kunnen hangen? Zouden beslissingen met zichtbare, lange-termijn gevolgen gemaakt kunnen worden in nanoseconden? Die vlinder in Mexico die een orkaan in Japan veroorzaakt - zou dat in de economie kunnen hangen op welke transactie, en dus welke computerberekening, net een kwart nanoseconde eerder komt dan de andere? Zou in principe de variabiliteit van het systeem van internationale effectenhandel kunnen komen te hangen op dat soort minieme dingen?

Je zou dan iets krijgen als een soort quantum-economie - niet te volgen ontwikkelingen met gigantische consequenties, crashes en hausses die elkaar tientallen keren per seconde opvolgen, en de koersen onderhevig aan een eigen Heisenberg-onzekerheidsprincipe, zeg: "Het is niet mogelijk tegelijk met volledige zekerheid de waarde en de looptijd van dit financiële product vast te stellen." De stand van de economie in permanente superpositie van vele mogelijke toestanden, die zich pas tot één van die toestanden stabiliseren op het moment dat een beschouwer de economie evalueert. Schrödinger's markt.

Het van binnenuit opblazen van de rationele handel. Is het niet prachtig om in de toekomst van gisteren te leven? En wat komt nog? Mad Max op de beurs? Future-gedreven derivatenhandel, voorzeker! Hoogste tijd om die science-fiction opera over geld te schrijven...

Hé Samuel,

Leuk gedachtenspinsel, dat bij mij de volgende vragen opriep:

1) Is wat je beschrijft niet vergelijkbaar met een snelheid die zo hoog is dat er niets gebeurt totdat iemand inderdaad een foto neemt, en daarna eventueel nog één? En bestaat de werkelijke snelheid in dat geval niet uit de tijdspanne tussen beide foto's?

2) Zijn dit soort problemen niet een variant op de vraag van Mulisch, in 'De verteller': "Als je een hutkoffer neemt en die volstampt met postzegels, zodat er precies 3628799 in gaan, en niet eentje meer - kan er dan toch niet misschien nog eentje bij?" - Ik doel op de marge, de grens die wordt gezocht, de nanoseconde, de vlinder, Heiselberg... En dan zeg je nog "de toekomst van gisteren", een Mulisch-titel!

3) Re: Mad Max: ken je de film "Pi" van Darren Aranofsky?

Nee, die film heb ik nooit gezien - de trailer sprak me nooit aan op een of andere manier. Maar dat van die koffer van Mulisch, dat is gewoon uit te rekenen. Er is inderdaad een optimum aan postzegels dat in zo'n koffer kan. Puur geometrisch gesproken. Maar bij een echte koffer is het waarschijnlijk zo dat er op het ding vanaf 3547221 enige druk begint te staan, die de koffer op termijn fataal zal worden, maar tot 3628799 kun je er nog wel zegels in stoppen, waarbij elke postzegel de levensverwachting van de koffer verlaagt. Bij 3628800 gaat de koffer gewoon niet meer dicht zonder scheuren.

Mij interesseert de uiteindelijke onmenselijkheid en oncontroleerbaarheid van het financiële systeem als geheel, terwijl geld toch eerst en vooral een middel is zodat mensen dingen kunnen uitwisselen (communicatie), gebaseerd op een mythische basis, een grote fictie (vertrouwen, krediet, dat het uiteindelijk in een mythisch verleden echt goud waard is geweest).

Heisenberg natuurlijk, niet Heiselberg, niet het mooier maken dan het al is...

"Pi" vond ik een leuke, interessante, wat knullig gemaakte, maar daardoor ook charmante film die benieuwd maakte naar een vervolg. Helaas was dat vervolg (Requiem for a Dream) zo larmoyant dat het z'n voorgang alsnog in een kwaad daglicht stelde, - zo kan dat dus gaan met de toekomst van gisteren...

Ik zou geld niet als een 'menselijk' artikel willen beschouwen, trouwens ook 'communicatie' niet. Het gaat altijd met een bepaalde mate van vervreemding gepaard, en er komt vrijwel altijd een intermediair aan te pas, iets wat geen van de partijen toebehoort. Geld is iets wat tussen mensen in zweeft, zeker in een gezonde economie waarin het wordt uitgegeven. Geld maakt ook niet gelukkig, want rijkdom is nooit een kinderwens geweest.

Ja, en wat de hutkoffer van Mulisch betreft: het optimum aan postzegels dient toch proefondervindelijk vastgesteld te worden, of niet? Hij houdt een pleidooi voor empirisme.

Ik zie trouwens dat je niet ingaat op mijn eerste vraag - hoeft ook niet, natuurlijk.

Het gaan naar de limiet heeft wel wat weg van het bereiken van een oneindige snelheid natuurlijk (c.q. de lichtsnelheid).

Juist. En dan wordt de enig meetbare snelheid dus gevormd door de knipmomenten - ahw een snelheid onder of in of tussen, hoe je 't wil zien, "de" snelheid. Een *menselijke* snelheid. Ik weet natuurlijk niet of die ook onder de wiskunde valt.