In de economiebijlage van het NRC Handelsblad, vandaag:
Een van de grootste veroorzakers van de koersdalingen van gisteren zijn de computergestuurde modellen. Een handelaar in Londen: "Het was veel meer future-gedreven, de derivatenhandel. Die werkt op basis van mandaten bij de bank, met de order: als de markt een bepaald niveau bereikt, haal je alles eruit." Veel beleggingsfondsen kennen dit soort stop-losses, van tevoren afgesproken en ingeprogrammeerde ondergrenzen. Gaat een aandeel door die grens heen, dan wordt er automatisch verkocht. "Er komt geen mens meer aan te pas", zegt een handelaar.
Dat heeft in een sterk dalende markt zoals die van gisteren een versterkend effect: het aanbod groeit namelijk automatisch aan, zodat de prijs nog verder keldert. Die automatisering van de handel verklaart ook waarom de koersdaling van gisteren zo enorm kon zijn. "Een jaar of tien geleden deed je een maand over een koersdaling van 10 procent. Nu gebeurde dat in een dag, en was het in een ochtend weer hersteld", zegt een handelaar. "Het is een gevaarlijke markt geworden."
Tien jaar! Wat een lange tijd is dat nog geweest voor het oprukken van de computergestuurde handel. Tien jaar geleden studeerde ik nog nét wiskunde, ik had net mijn laatste tentamen gedaan en de motivatie was aan het zakken zodat ik het tentamenbriefje nooit heb opgehaald (het was een 9 zelfs, voor bewijstheorie, zeg ik er even bij, zodat ik toch nog een beetje slim lijk). Ik herinner me plotseling een idee dat in die tijd in mijn hoofd rondspookte, een idee dat me nogal fantastisch leek, een mooi uitgangspunt voor iets als een science-fiction verhaal. Nooit wat mee gedaan, dus nu maar even geblogt en voor de internet-eeuwigheid vastgelegd (= tot men uit grondstoffenschaarste geen computers meer kan maken).
Het was toen al heel normaal geworden om als wiskundige je naam te maken en Nobelprijzen te vergaren in de Economie. (In de Wiskunde zelf kom je namelijk niet verder dan de Fields Medal, even afgezien van de glans van de eeuwige waarheden als beloning op zich.) Allerhande slimme analyses op basis van chaotisch-dynamische modellen en speltheorie en ik weet niet wat voor theoretische lekkernijen waren heel handig om ontwikkelingen van beurskoersen in te schatten en dan rationeel te handelen. (En ja, dat is vele malen rationeler dan u zonder die theorieën ooit zou kunnen doen!)
De ontwikkeling van markten lijkt me een chaotisch proces. Het stijgen en het dalen op zich is niet te voorspellen, maar het tempo van stijgingen en dalingen moet beperkt zijn door de snelheid waarmee handelaars op elkaar kunnen inspelen. Wat nu, dacht ik, als die hele hap geformaliseerd wordt en geautomatiseerd op computers die wereldwijd direct met elkaar in verband staan en die razendsnel op elkaar kunnen reageren? Waarbij natuurlijk een flink toenemende computerkracht en de voortschrijdende handigheid van de communicatie die circuits en gestapelde reacties aanzienlijk kunnen versnellen?
Wat kennelijk al gaande is, als ik NRC goed begrijp. Wat nu als je dat naar de limiet voert?
Op hoe kleine tijdsintervalletjes zou het allemaal kunnen hangen? Zouden beslissingen met zichtbare, lange-termijn gevolgen gemaakt kunnen worden in nanoseconden? Die vlinder in Mexico die een orkaan in Japan veroorzaakt - zou dat in de economie kunnen hangen op welke transactie, en dus welke computerberekening, net een kwart nanoseconde eerder komt dan de andere? Zou in principe de variabiliteit van het systeem van internationale effectenhandel kunnen komen te hangen op dat soort minieme dingen?
Je zou dan iets krijgen als een soort quantum-economie - niet te volgen ontwikkelingen met gigantische consequenties, crashes en hausses die elkaar tientallen keren per seconde opvolgen, en de koersen onderhevig aan een eigen Heisenberg-onzekerheidsprincipe, zeg: "Het is niet mogelijk tegelijk met volledige zekerheid de waarde en de looptijd van dit financiële product vast te stellen." De stand van de economie in permanente superpositie van vele mogelijke toestanden, die zich pas tot één van die toestanden stabiliseren op het moment dat een beschouwer de economie evalueert. Schrödinger's markt.
Het van binnenuit opblazen van de rationele handel. Is het niet prachtig om in de toekomst van gisteren te leven? En wat komt nog? Mad Max op de beurs? Future-gedreven derivatenhandel, voorzeker! Hoogste tijd om die science-fiction opera over geld te schrijven...