Posted on Monday, February 19, 2007 1:51 AM
I
Rutger Cornets de Groot haalt in een
beschouwing over de film The Good Shepherd en passant Gertrude Stein's zinnetje "a rose is a rose is a rose" aan. Hij schrijft:
Een mededeling die zo vaak herhaald wordt dat ze vanzelf een liedje, een deuntje, muziek wordt: vandaar ongetwijfeld Samuel Vriezens belangstelling voor die poëzie, die ik aanvankelijk niet deelde, omdat ik de indruk kreeg dat in die poëzie de taal met de schrijver aan de haal gaat en autonoom, een hysterische robot wordt. Maar zo arm aan inhoud, aan betekenis is Steins zinnetje natuurlijk niet; het is zelfs geen tautologie, want de (verticale) paradigma’s - de drievoudig herhaalde rose - kunnen uiteraard door hun verschillende horizontale, syntagmatische posities in de zin van elkaar worden onderscheiden. Dat het vergelekene en het vergelijkende qua klank en lexicale betekenis met elkaar samenvallen, betekent niet dat het woord door een soort paradigmatische inteelt degenereert en paniekerig, hysterisch-robottisch wordt: beide termen brengen immers weer een nieuwe term voort. Dat is hier weliswaar dezelfde, maar dat maakt niet uit: het ‘menselijke’ blijkt uit de toevoeging überhaupt. Het onbewuste voorziet het bewustzijn door (klank)associaties van nieuw materiaal, waardoor er uit een premisse - a rose - geen conclusie maar een thema kan groeien met sterke ritmische kwaliteiten: is a rose is a rose.
Ik gok dat deze lezing Stein wel bevallen zal hebben. Het zinnetje figureert op een belangrijke manier in Stein's kinderboek, The World is Round. In dit boek is de wereld rond:
Once upon a time the world was round and you could go on it around and around, luidt de beginzin. Dat de wereld rond is levert zo zijn problemen op: de complete tekst van hoofdstuk 8, "Rose Thinking", luidt
If the world is round would a lion fall off. Aan een ronde wereld is het moeilijk ontsnappen - Stein kun je lezen als een vroege critica van de globalisering. Het meisje Rose, de hoofdpersoon van het boek, wordt in het boek vaak nervous van allerlei dingen die rond zijn en van de vraag wat het betekent om Rose te zijn.
Oh dear oh dear was everything just to be round and go around and around. What could she do but try and remember the mountains were so high they could stop anything. Rose besluit een berg te beklimmen met een blauwe stoel (blauw, niet roze, is haar lievelingskleur). Tijdens het klimmen vindt ze een boom:
And what did she do well she began to smile she was climbing all the while climbing not like on a stair but climbing a little higher everywhere and then she saw a lovely tree and she thought yes it is round but all around I am going to cut Rose is a Rose is a Rose
and so it is there and not anywhere can I hear anything which will give me a scare.
[...]
And Rose forgot the dawn forgot the rosy dawn forgot the sun forgot she was only one and all alone there she had to carve and carve with care the corners of the Os and Rs and Ss and Es in a Rose is a Rose is a Rose is a Rose.
Het probleem van Rose zijn en op een ronde wereld wonen is niet op te lossen in de zin van dat die feiten verdwijnen. Je kunt wel een perspectief krijgen op de situatie door een berg te beklimmen. Of door hard te werken aan een manier om de wet van de identiteit voorstelbaar te maken waarbij de identiteit als het ware oplost in het werken zelf.
II
Je hoort wel eens dat het de bedoeling zou moeten zijn van de poezie om de taal te destabiliseren. Een dichter, een die heel (post-)modern is, zegt: "Ik destabiliseer de taal!". Vaak wordt er alleen een illusoire vrijheid gewonnen. Alsof je je zo makkelijk buiten de taal kunt plaatsen, alsof het de taal iets kan schelen dat jij je in een versje even niet aan de regeltjes houdt. Niet zelden bevestigt het schrijven van iets ongebruikelijks vanuit de tegenspraak het gebruikelijke. Wie met de taal speelt laat zich vaak meer nog door de taal bespelen.
Over "The Goddes who created this passing world" schrijft in een gelijknamig gedicht Alice Notley:
[...]forever was I
Meant by her to recognize a painting
As beautiful or a movie stunning
And to adore the finitude of words
[...]
De woorden zijn eindig. Je kunt dat zelfs bewonderen. Wie zo tegenover de taal staat heeft een ontspannen houding. Het relativeert - om meer dan een 'passing world' gaat het toch ook niet. De taal die is gegeven heeft zo zijn beperkingen, maar wie die kan bewonderen kan zich, van binnen de taal uit, echt tot de taal verhouden. De beperkingen van de taal worden niet opgeheven, maar het is altijd mogelijk ze beter leren kennen. Dan valt er te werken niet alleen binnen, maar ook mét de beperkingen van de taal.
Het meten van taal. Ik geloof dat zo'n soort onderzoek wezenlijk is voor een experimentele poezie, die niet het onmogelijke probeert te zeggen of een nieuwe taal verzint, maar de bekende taal opnieuw leesbaar maakt waardoor wat we altijd in die taal zeiden anders gaat klinken. En dat kan nog kennis opleveren over wie wij taalgebruikers zijn ook.
III
Een persoonlijk probleem leren kennen via syntaxis en ritme.
der Mann der lesbisch wurde
ich wäre gern eine Frau
angenommen ich wäre eine Frau wäre ich dann nicht als die Frau die ich gern wäre gern ein Mann
angenommen ich wäre der Mann der ich gern als die Frau wäre die ich gern wäre wäre ich dann nicht als der Mann der ich als die Frau die ich gern wäre gern wäre gern eine Frau
angenommen ich wäre die Frau die ich gern als der Mann wäre der ich gern als die Frau wäre die ich gern wäre wäre ich dann nicht als die Frau die ich als der Mann der ich als die Frau die ich gern wäre gern wäre gern wäre gern ein Mann
angenommen ich wäre der Mann der ich gern als die Frau wäre die ich gern als der Mann wäre der ich gern als die Frau wäre die ich gern wäre wäre ich dann nicht als der Mann der ich als die Frau die ich als der Mann der ich als die Frau die ich gern wäre gern wäre gern wäre gern wäre gern eine Frau
angenommen ich wäre die Frau die ich gern als der Mann wäre der ich gern als die Frau wäre die ich gern als der Mann wäre der ich gern als die Frau wäre die ich gern wäre wäre ich dan nicht als die Frau die ich als der Mann der ich als die Frau die ich als der Mann der ich als die Frau die ich gern wäre gern wäre gern wäre gern wäre gern wäre gern ein Mann
angenommen ich wäre der Mann der ich gern als die Frau wäre die ich gern als der Mann wäre der ich gern als die Frau wäre die ich gern als der Mann wäre der ich gern als die Frau wäre die ich gern wäre wäre ich dan nicht als der Mann der ich als die Frau die ich als der Mann der ich als die Frau die ich als der Mann der ich als die Frau die ich gern wäre gern wäre gern wäre gern wäre gern wäre gern wäre gern eine Frau
- Helmut Heissenbüttel