Vriezen Vindt...

Marc Reugebrink is steeds meer van mening dat de literaire kritiek niet thuis meer hoort in de krant, maar twijfelt aan de mogelijkheden van internet: Daar bestaan immers al de nodige recensiesites die een alternatief bieden voor wat het ‘officiële’ circuit nog te melden heeft. Maar heel vaak blijkt de verhouding tot dat ‘officiële’ circuit er een van verongelijktheid te zijn, en één van de belangrijkste kenmerken van de huidige recensiesites is dat er niemand is die het voortouw durft te nemen, die één en ander boven het niveau van soms werkelijk goed geslaagd, maar niet zelden bedroevend hobbyisme uit weet te tillen. Tot op heden weten ze zich niet het gezag te verwerven dat ze tot meer maakt dan uiteindelijk toch al te particuliere meningen van het type ‘ik vind dat nou eenmaal zo...’ en ‘over (mijn) smaak valt niet te twisten’.

Ik heb zelf het idee dat het probleem met literaire kritiek op internet vooral is dat men nog veel te veel vast houdt aan de recensie, het kritische genre dat we kennen van uit de krant, een genre dat uiteindelijk vooral een mening naar buiten projecteert maar dat in zijn vorm iets afgeslotens moet hebben, met het aureool van autoriteit van de krant en de kenners-status van de criticus als de sluitende kurk. In zo'n krant gaat dat nog best aardig, je kunt die krant niet onmiddelijk van repliek dienen, en zo versterken de aard van het medium en de gesloten vorm van het genre elkaar en ontstaat "literaire autoriteit" in zijn publieke gedaante. Het apodictische dat krantenkritieken vaak hebben (b.v. een favoriete Gerbrandy-truuk: "Dat leidt soms tot grootse poezie", gevolgd door drie regels met meestal veel adjectieven, klankeffecten en iets vlezigs in het onderwerp) wordt natuurlijk ook versterkt door de zeer beperkte ruimte die beschikbaar is, waardoor voor de betere essayistische haarkloverij, die het eigen oordeel helderder zou kunnen contextualiseren, meestal gewoon de middelen niet bestaan (en vandaar natuurlijk: leve de tijdschriften!).

Maar kritiek op internet die langs die lijnen werkt - dus met recensies - heeft vaak iets onbenulligs. Het wordt makkelijk "krantje spelen" of "autoriteitje spelen" zonder de institutionele steun die dat dan geloofwaardig zou moeten maken. Met rapportcijfers wordt de potsierlijkheid er van nog duidelijker gemaakt. En dan resulteert dus die cultuur van verongelijktheid - het genre dat autoriteit zou moeten uitstralen geeft op internet nou juist niet die autoriteit, iedereen kan dat zien, en dat wordt huilen.

Internet met die verongelijktheid afdoen lijkt me echter voorbarig. De poezie-scene in de VS bijvoorbeeld (met name die van San Francisco, die ik nu voor een zeker vlaams literair tijdschrift op noodtempo zit door te ploegen) maakt op een bijzonder intensieve manier gebruik van weblogs. Silliman's blog is maar één voorbeeld. Bij het nagaan van de verschillende auteurs in Bay Poetics kom ik voortdurend op allerlei interessante weblogs terecht - er blijkt zelfs een weblog te bestaan dat zich uitsluitend op de receptie van Bay Poetics richt! Er zitten daar in de VS vele honderden experimentele dichters de godganse dag interessante dingen te melden over de literatuur op hun weblogs en op elkaar te reageren en zich te verantwoorden!

Een serieuze literair-kritische cultuur online is dan ook zeer goed mogelijk. Het vereist, lijkt me, vooral dat je de vorm van de recensie als standaardvorm kunt relativeren. Wat ik b.v. vaak tegenkom zijn 'leesaantekeningen', die tot soms behoorlijk serieuze discussies kunnen leiden - Jeroen's blog werkte ook zo. En ook Silliman, die vaak stukken schrijft die veel op recensies lijken, schrijft uiteindelijk altijd expliciet vanuit zijn persoonlijke literaire ervaring - hij geeft zeer vaak b.v. aan op welke manier hij de dichter die hij bespreekt persoonlijk kent, enz.

De basis van internetpubliciteit is onontkoombaar meer persoonlijk dan die van een krant die geacht wordt te doen alsof hij objectief journalistiek verslag doet van de werkelijkheid. Dat is vandaag de dag de stichtende mythe van de krant. In een krantenartikel is het woord "ik" zo ongeveer verboden. Maar die totale toegankelijkheid van internet maakt die objectieve pretentie daar waardeloos. De cultuur online wordt daar ook vaak op afgerekend. Maar Internet functioneert juist het best als er uitgenodigd wordt tot uitwisseling van gedachten, en voor zo'n uitwisseling heb je personen nodig, compleet met contingente achtergonden en voorkeuren en gezichtspunten en agenda's. En de ontwikkeling van de blogpost als zelfstandig genre, die het persoonlijke van het weblog en het opene van de mogelijkheid commentaren te geven op een gunstige manier kan inzetten. Niet uit exhibitionisme maar om het medium juist te gebruiken.

Ik zal maar eens kijken of ik een goeie vorm kan verzinnen voor mijn leesaantekeningen...

Samuel,
Het zwaartepunt van je betoog lijkt te vallen op het woord 'persoonlijk'. Nu is dat in de literatuur een term die nogal een geschiedenis achter zich aansleept, m.n. die van Forum. Persoonlijk' lijkt me niet hetzelfde als 'particulier', 'individueel'. Maar hoe je 't ook wilt interpreteren, ik geloof niet dat weblogs vanzelf leiden tot het bedrijven van een kritiek met inzet van die persoonlijkheid, of dat het gebrek aan persoonlijkheid van sommige recensenten in de krant aan dat medium te wijten zou zijn. Ik heb bijvoorbeeld geen 3000 woorden nodig om een persoonlijk verhaal (essay, recensie) te schrijven; dat kan ook in 300. En ik vind persoonlijk dat Jeroen Mettes géén voorbeeld was van een persoonlijkheid in literaire zin; laat ik dat ook eens zeggen. In de discussies die *ik* met hem heb gehad - hier, bij mij, op de Contrabas en bij hemzelf, over Levinas, autonomie en nog wat andere zaken - kreeg ik juist vaak de indruk dat hij andermans inzichten, opgedaan tijdens zijn studie, ongefilterd doorgaf, zonder er een eigen stempel op te drukken, (of het moest de selectie van die inzichten zijn).
Dat het gros van de recensenten, online en in de krant, het ontbreekt aan de moed om "ik" te zeggen, ben ik overigens volledig met je eens. Er is een groot gebrek aan legitimatie van autoriteit, en natuurlijk is die autoriteit niet gelokaliseerd in de positie van de recensent in de top 100 van Bourdieu, in het medium waarin hij publiceert, in het aantal jaren klassieke studie dat hij achter zijn naam heeft staan, of in zijn herkenbaar-al-te-herkenbare narcistische stijltje, maar in zijn persoonlijkheid. Die kan en moet in ieder stuk opnieuw worden waargemaakt, of je nou op een weblog schrijft of voor de krant.

Rutger - misschien is "persoonlijk" een verwarrende term. Ik heb het niet over ego (Pfeijffer b.v. heeft daar inderdaad geen gebrek aan), en het is me ook duidelijk dat in de praktijk zo'n recensent wel degelijk tot op zekere hoogte willekeurige voorkeuren heeft. Ik heb het, om het bij Jeroen's inzet te houden, eerder over een opmerking als "Ik blijf in principe bevooroordeeld" in zijn allereerste post - dat je zoiets gewoon duidelijk maakt, zoals je waarschijnlijk ook zou doen als je met iemand zit te praten over wat voor poezie je goed vindt. Het gaat mij óók niet om "individueel" of "particulier" - ik bedoel met persoonlijk iets veel simpelers, namelijk dat je met een iemand te maken hebt en niet met een autoriteit. Ik stel "persoonlijk" min of meer tegenover "autoriteit". Met personen drink je een biertje, met autoriteiten niet. Een krant verandert een persoon in een autoriteit, een weblog niet.

Om op Jeroen terug te komen, elder gaf hij b.v. aan zijn blog te schrijven vanwege een gevoelde noodzaak voor "naieve" kritiek - juist dus i.t.t. een academische kritiek, zoals bij het "toepassen" van De Man, wat je net zo goed kunt doen bij een slecht gedicht als bij een goed gedicht b.v. Dat hij een academische achtergrond had, kwam natuurlijk bij zijn besprekingen wel eens naar voren - in een stijl die hem voor b.v. Breukers onmiddelijk verdacht leek te maken. Jeroen's schrijfwijze maakte dat Chrétien zijn opinies vaak snel wegzette als modieus academisch gedoe.

Ik vermoed dat redelijk wat mensen hem niet hebben gelezen zoals ik hem las, nl. dat Jeroen zijn weblog in de eerste plaats schreef vanuit zijn passie als dichter, niet als academicus.

Samuel,
Natuurlijk is het waar dat wanneer een recensent voor een krant gaat schrijven, hij daardoor wordt 'geconsacreerd' zoals het heet. En natuurlijk is het zo dat de ontwikkelingen van de laatste jaren - i.e. de opkomst van het internet en van weblogs in het bijzonder - die consacrerende functie van de krant voor een deel te niet doen; een ontwikkeling overigens waar ik erg blij mee ben. Maar dat zegt nog niets over hun gehalte aan persoonlijkheid. En overigens vind ik niet dat een persoonlijkheid opgebouwd zou moeten zijn uit bevooroordeeldheid of naïveteit, maar uit alles wat iemand tot geestelijk bezit heeft gemaakt - met inbegrip dus van op de academie opgedane kennis - juist om vooroordelen en naïveteit te boven te komen. Anders gezegd: ik vind beide slechte uitgangspunten voor het bedrijven van kritiek, en geloof bovendien niet dat ze tegenover 'objectieve' kennis geplaatst kunnen worden.

Er schoot me nog iets anders te binnen: in de tijd van Forum waren er geen weblogs. Maar Ter Braak en Du Perron waren grote briefschrijvers en schreven, zoals Vestdijk wel over Ter Braak heeft gezegd, 'eigenlijk alleen voor vrienden'. Marc Reugebrink verwijst daar met zoveel woorden naar als hij heeft over 'elitisme' en zegt dat 'dat dan maar moet'. Ik ben daar niet voor, maar afgezien daarvan bieden weblogs daarvoor van nature ook niet de geëigende vorm: het zijn openbare dagboeken, - anders dan de brief is het hele begrip en het verschijnsel dus feitelijk een oxymoron. Zoals altijd zal ook hier het unieke, onvervangbare, niet inwisselbare stempel van de persoonlijkheid het moeten winnen van het algemene, objectieve, eeuwige, zelfde.

Punt met die krant is niet alleen dat hij 'consacreert' - het is meer dat wie in een krant schrijft als het ware schrijft met de stem van de journalistieke objectiviteit. Die stem, die onpersoonlijkheid suggereert, moet je (denk ik) niet op een blog willen overnemen. Alleen binnen het kader van zo'n verhaal heb ik het gebruik van termen als "persoon" bedoeld. Hou de zaak een beetje open, vooral qua stijl en vorm, is wat ik bedoel - dan sta je nog eens versteld over wat er aan kritische cultuur kan opbloeien. Of mensen dan verder karakter hebben is mijn zaak niet - hoewel ik eenieder natuurlijk veel karakter toewens; en over wat het met Forum te maken heeft heb ik geen mening.

Dat aura van journalistieke objectiviteit is een functie van die consacrering; op een webblog gaat het erom dat je jezelf consacreert. Persoonlijkheid is ook weer niet hetzelfde als 'karakter', althans niet wanneer je daarbij aan de kerel uit één stuk denkt die Bordewijk ons in het boek van die titel levert. Een persoonlijkheid is veeleer vloeiend en ambivalent, en in elk geval iemand die zich niet boven de door hem te bespreken poëzie plaatst, maar zich even klein of groot maakt als die poëzie toestaat, en die van die verandering in hemzelf verslag doet. Dán schrijf je met inzet van je persoonlijkheid, en allicht ontstaat dan zoiets als een kritische cultuur die die naam waardig is. Ik geloof niet dat als we met zijn allen naïef gaan doen, termen gaan gebruiken zonder rekenschap te geven van hun literaire en literair-historische connotaties, persoonlijkheid prijsgeven voor het talent en de vent voor de vorm, er een bijzonder interessante kritische cultuuur kan opbloeien. Eerder krijg je dan een hoop narcistische ikjes die hun zegje doen en een alibi zoeken in het losse, tot niets verplichtende karakter van het weblog, in een stijltje en een vormpje - dus ongeveer de situatie zoals die nu is.

Rutger,
Welk probleem kleeft er naar jouw mening nu precies aan een 'gebrek aan legitimatie van autoriteit'? Bovendien: is er wel sprake van een gebrek? Is die legitimatie met name op internet niet verlegd naar individueel niveau? En zo ja: is dat nou niet net wat 'we' willen? Dat maakt internet volgens mij ook mede zo aantrekkelijk. Ik beschouw dat als een enorme verworvenheid. Dat opent ook, geloof ik, de mogelijkheid tot inspirerende debatten met soms verrassende inzichten van 'onbekenden'. 'Stoorzenders' zullen daarbij wel op de koop toe moeten worden genomen.

Ton,
Het probleem daarmee is eenvoudig dat men maar wat beweert. Ik begrijp best dat het internet voor iedereen deuren heeft ontsloten, en natuurlijk is dat mooi - ik heb er mijn eigen ontwikkeling voor een groot deel aan te danken. Maar het kan er niet alleen maar om gaan iedereen het woord te geven; je wilt ook een volwassen poëziekritiek. Als literatuur op het internet zich ten opzichte van de papieren wereld wil emanciperen, dan zal ze kritisch ten opzichte van zichzelf moeten zijn. Dat betekent dat er bepaalde machtsconcentraties zullen moeten ontstaan die, gesteund door geld, een wat hoger niveau moeten zien te halen dan wat Meander en Poëzierapport tot dusverre presteerden. Het zou leuk zijn als een aantal mensen eens de koppen bij elkaar stak en de mogelijkheden naging van een internetperiodiek waarin aan serieuze, betaalde poëziekritiek werd gedaan. Voor wie het initiatief wil nemen: ik ben beschikbaar!

"Gesteund door geld", "betaalde poëziekritiek": en wie gaat geldelijk steunen? Wie gaat de poëziekritiek betalen? Sponsoring door de uitgeverijen? Subsidies van de overheid? Komt het paard van Troje niet binnenrollen in beide gevallen?

Spijker op de kop, Marcel.

Geld is goed. Steun voor tijdschriften zodat ze mensen opdrachten kunnen geven is goed. Zo'n tijdschrift op internet, ik zou er niet tegen zijn. Doet u mij maar een kilo geld. Geen probleem.

Maar wat is het toch voor iets raars dat je op geld zou moeten wachten voor je iets intelligents online over poezie zou kunnen gaan zeggen? Het hóeft toch geen duur essay te zijn om toch waarde te hebben?

Ik vind het net zo goed raar dat er geld voor nodig zou zijn, maar ik vrees dat de praktijk me gelijk geeft, en dat het niveau van de betaalde poëzie en poëziekritiek op papier (minder in de kranten weliswaar dan in de tijdschriften) vele malen hoger is dan die op het internet. Als we spijkers met koppen willen slaan, zullen we 't idealisme dan laten voor wat het is verder en zoveel mogelijk praktisch blijven? Fijn.

En nog iets: de suggestie dat sponsoring door uitgeverijen of subsidieverstrekking vanwege de overheid automatisch leidt tot corrumpering van critici in het algemeen en deze criticus in het bijzonder wens ik verre van me te werpen.

En ten slotte: ik heb zelf vier jaar lang onbetaald mijn beste krachten gegeven aan Meander. Graag gedaan, maar ik ben er klaar mee en schrijf geen letter meer zonder poen. Veel raarder dan 'dat je op geld zou moeten wachten voor je iets intelligents', enz. vind ik dat op het internet alles altijd maar gratis moet zijn: gratis muziek, gratis films, gratis software, gratis poëzie en gratis poëziekritiek. Allemaal dingen waar mensen zich voor inspannen, maar waag het niet er voor beloond te willen worden want dan krijg je nog een grote bek op de koop toe, met verdachtmakingen en al. Wat een gelul!

Rutger, je hebt compleet gelijk dat je graag geld wilt voor iets dat tijd en moeite kost. Maar het punt waar je aan voorbij gaat is o.a. het hoofdpunt van mijn post, namelijk de mogelijkheid om tot een zinvol kritisch gebruik van internet en blogs te komen, als je nou juist eens je *niet* in de vorm spiegelt aan kranten of tijdschriften.

Dat het zonder poen niet zou kunnen wordt ondubbelzinnig weerlegd door de vele ijzersterke websites en weblogs die er te vinden zijn. Kijk dan om te beginnen verder dan je neus lang is. Niet alleen Silliman's site, maar ga voor de gein eens zijn blogroll af. Je komt natuurlijk niet uitsluitend interessante discussies tegen, maar zoek en je vindt ze vanzelf.

Zelfs qua gratis tijdschriften is er heel wat mogelijk, althans buiten ons taalgebied. Jacket?

Wat de "gratis"-norm op internet betreft: deels raar, deels niet. Ik zet opnames van mijn muziek gratis online bij wijze van promotie - ik loop er geen inkomsten mee mis; als er e.e.a. op CD zou worden uitgebracht zou ik er minimale inkomsten mee mislopen - uitvoeringen in de juiste landen zijn véél belangrijker, qua inkomsten.

Gratis poezie: veruit de meeste bundels zijn verliesposten voor uitgeverijen. De meeste uitgeverijen geven alleen nog poezie uit "voor de sjiek". Economisch gesproken is dus gratis distributie volstrekt logisch. En de werkbeurzen van het Fonds voor de Letteren zijn niet voor distributie, maar voor het schrijven. Dus ik zie zeker wel wat in gratis poezie.

Piraterij is natuurlijk een ander verhaal.

Tot slot over het paard van troje en die corrumpering - als Marcel het over het paard van troje heeft, bedoelt hij misschien corruptie - maar het grootste bezwaar dat ik zelf tegen subsidies heb, is dat ze *traag* zijn. Op puur operationeel niveau heeft een subsidiesystematiek al zo veel invloed op de manier van werken van wie er van afhankelijk is. Je hele ritme ga je aanpassen aan de tranches en de besluitvorming van de subsidient - om nog te zwijgen van de verantwoording die er dan bij gaat horen. Dat heeft grote consequenties.

Om op mijn gelul terug te komen:
Corruptie? Doet me denken aan bouwondernemers en politiekers, niet aan recensenten van dichtbundeltjes waarvan 50 ex verkocht worden. Maar ik ben ook niet zo naïef te willen geloven dat een uitgeverij sponsorgeld zal blijven ophoesten als steevast haar boeken de grond in geboord worden (om het simpeltjes uit te drukken). En wat subsidies betreft: decennialang geamuseerd Beobachten heeft me geleerd dat er van en naar de vleespotten heel wat draden (van allerlei kleur), heel wat vislijnen, en heel wat netwerkkabeltjes lopen. Of waar moeten recensenten anders van betaald worden? Mecenaat? Veel geluk.
Het vergoeden van recensies op internet is trouwens een even delicaat probleem als vergoeden van recensies in dagbladen of tijdschriften. Mag ik in dit verband even verwijzen naar de perikelen van Joosten met De Standaard? Of recht daartegenover de toegevingen van anderen (cfr de opmerkingen op de sites van Roelens en Eva Cox bij het laatste "En er is"-festival en een artikel naar aanleiding ervan in Knack).

Samuel,
Ik ben een paar dagen niet meer in de gelegenheid geweest te reageren, maar wil graag nog een paar opmerkingen maken.
Als ik de discussie wil samenvatten, dan heb ik de indruk dat jij in bepaalde bestaande sites en weblogs een vorm meent te zien die de poëziekritiek ten goede zou kunnen komen. Ik heb erop gewezen dat vorm als zodanig geen garantie biedt voor een bepaald niveau, en heb twee dingen genoemd die in elk geval nodig zijn:
- op individueel niveau: wat ik met een samenvattende term de 'persoonlijkheid' van de recensent heb genoemd;
- op collectief niveau: de beschikbaarheid van voldoende middelen (geld).

Ik spiegel me geenszins aan kranten of tijdschriften, ik ben zelf zoals ik al zei uit het internet voortgekomen, en zou, wanneer het tot zo'n tijdschrift zou komen, ervoor pleiten om daar géén mensen met een in de papieren wereld al gevestigde reputatie voor uit te nodigen. Ook ben ik niet tegen gratis poëzie, of gratis wat dan ook; ik zet zelf zoals je misschien weet een compleet verzameld werk gratis en voor niks online, al besef ik natuurlijk dat geen mens er een stuiver voor over zou hebben als het wat zou kosten, en het dus wel gratis móet; ik zal het er alleen niet met koeienletters boven zetten, want dat idealisme is op zichzelf erg genoeg. Dat neemt niet weg, dat wanneer je in georganiseerd verband iets wilt doen, en je niet afhankelijk wilt zijn van dilettanten, je met geld een bepaald niveau kunt bewerkstelligen, en naar het mij toeschijnt dwingender dan door een bepaalde vorm. Literair Nederland (www.literairnederland.nl) lijkt overigens momenteel op die manier aan de weg te timmeren, en ik ga daar, naast mijn werk voor Awater, de Poëziekrant, Parmentier en Bunker Hill, binnenkort - betaald - aan bijdragen. Ik hoop van harte dat het wat wordt.
Het verschil tussen jouw en mijn uitgangspunt lijkt kortom dat jij vooral kansen ziet in een bepaalde vorm, terwijl mij vooral de vraag bezighoudt: hoe krijgen we op het internet een kritiek tot stand die de actuele poëzie volgt, en zich kan meten met wat er op papier plaatsvindt. Het zal in Amerika allemaal heel aardig zijn, maar in Nederland weet ik er geen voorbeeld van.
Hoe het verder technisch/organisatorisch moet weet ik niet, maar wel dat het niet traag hóeft te zijn en niet tot corruptie hóeft te leiden. 'Gewoon' een zak met geld en een paar goede mensen; ik zie het probleem niet - maar allicht ben ik op dat vlak onvoldoende ingevoerd.

Marcel,
Gelul of niet - ik vind je commentaar uitgesproken cynisch en steunend op klaarblijkelijke schandaaltjes en relletjes die mij goddank zijn ontgaan. Waar maak je je in verband met je paard van Troje druk over, als het naar je eigen toegeving maar om 50 exx per dichtbundel gaat? Dat er overal netwerkkabeltjes lopen lijkt me in een gemeenschap die hooguit een paar honderd mensen telt logisch en onvermijdelijk. Misschien wil je de dichters liever terugsturen naar hun ivoren toren, en recensenten jouw houding van geamuseerd Beobachten aanbevelen?

Ah OK, helder. Mocht overigens de indruk zijn ontstaan dat ik geloof dat vormoverwegingen zaligmakend zouden kunnen zijn, dan ontken ik dat bij dezen. Het gaat mij er meer om dat het soms raadzaam is uit te gaan van vormen die uit het medium opstijgen om het maar zo te zeggen. Dat is mijn geloof in de organische werking van vorm. Niets ten kwade verder van wie recensies schrijft online natuurlijk. Hoe meer hoe beter.

Dat "volgen van de actuele poezie" is voor mij trouwens ook al een bijzaak. Ik heb daar zelf namelijk betrekkelijk weinig behoefte aan, maar dat terzijde.