Vriezen Vindt...

Ashbery's "Variations, Calypso and Fugue on a Theme of Ella Wheeler Wilcox"

Samuel Vriezen — Wed, 14 Dec 2011 15:24:00 GMT

Een discussie'tje over eindrijm op Ooteoote bracht me een van John Ashbery's meest extravagante gedichten in herinnering, een tekst uit The Double Dream of Spring uit 1976 die ik bijna drie jaar terug vertaalde voor DWB. Het rijmelende middenstuk, waarvan ik me voorstel dat Ashbery het zelf op een namiddagje gniffelend in elkaar heeft gedraaid, heeft me destijds ongeveer een dag per distichon gekost.

Variaties, Calypso en Fuga op een Thema van Ella Wheeler Wilcox

"Want voor 't genoegen van de velen
Was ooit 't werk van één van nut
Zoals een hand, een eikel plantend
Legers tegen zon beschut."
En op plaatsen waar jaarlijks 0.018 cm regen valt
Is het zo'n genoegen om onder de boom te liggen, om te zitten, te staan, op te
      staan onder de boom!
Im wunderschönen Monat Mai
Heerst een gevoel dat je nooit meer bij de boom weg wilt,
Van overwegend vrede en ontspanning.
Mocht je wel een momentje de schaduw uit stappen,
Dan enkel om met een hernieuwde verwachting terug te keren, van vervulde
      verwachting.
De duivel hale onzekerheid! Er zit iets in dit alles, wat ons niet zal ontsnappen:
Op te groeien in de schaduw van vriendelijke bomen, met onze broeders om
      ons heen.
En waarlijk, nooit was jongvolwassenheid zo:
Zulk genot, zulke oplettendheid, zulke bevestiging van de manier waarop de dag
      helemaal rond komt.
Zeker, de wereld komt heel wat sneller rond
Als er hoogtepunten op de lippen liggen, onuitgesproken ware woorden in het
      hart,
En de hand een lok kastanjebruin haar opzij blijft strijken, alleen om hem weer
      op zijn plek te doen terugvallen.
Maar aan al het goede komt een einde, dus moet men voortgaan
De ruimte in die onze conclusies achterlieten. Is dit oud worden?
Welnu, het is een goede ervaring, om zich van enkele beproefde idealen te
      ontdoen, enkele oude houvasten,
En zelfs als je niets vindt om ze door te vervangen is het een goede ervaring,
Omdat het, zoals dat gaat, je voorbereidt op de ontsteltenis die komen zal.
Maar - en dit is de kern van de zaak - wat als ik alles gedroomd heb,
De takken, de namiddagzon,
De vertrouwensvolle kameraadschap, de liefde die steeds alles bevloeide,
Die meteen wegzakt naar de wortels zoals het hoort?
Want pas later, in de onmetelijke droefgeestigheid der steden, daar pas leer je
Hoe de ideeën alleen maar goed waren omdat ze moesten sterven,
Jou alleen en ontveld achterlatend, een tekening van Vesalius.
Dit is wat bedoeld wordt, en waar alles toe voert:
Dat de boom verschrompelt in een hitte van 50 graden, de eikels
Verstrooid op de versleten aarde liggen als oogbollen, en de tinnen soldaatjes
      hun schouders ophalen en ertussenuit knijpen.

Zo ging onder de bomen mijn jeugd voorbij
Ik kon overal heen en was helemaal vrij

Ik was tien jaar en bracht Parijs een bezoek
En sprak menig schrijver van een belangrijk boek

Het zien van de alpen was bijna een droom
Mijn tranen welden op in een machtige stroom

De Akropolis raakte een gevoelige snaar
Ik had de Griekse denkers gelezen, vandaar

In het Colloseum brak het nagenoeg mijn hart
Te denken aan wie daar eerst was, aan het onrecht en de smart

Op de Ararat stond ik en op zwol mijn gemoed
Want daar was zo lang terug die enorme vloed

Aan de oever van de Ganges stond ik in de drab
Het water lichtte rood op als een bloederige pap

De Chinese Muur, wel alsjeblieft!
Net een blauwe boon die de lucht doorklieft

Door mensenhand gebouwd wordt hij gevreesd en geliefd
Wat de mens al niet vermag als hij geweld niet meer blieft!

Ja veel heb ik gezien, ik leerde overal een les
Op elk der zeven zeeën, elk continent van de zes
Maar de beste plek die schrijf je T-H-U-I-S.

Nu dat ik mijn huis opnieuw bereiken mocht
Zal ik nooit meer beginnen aan een nieuwe grote tocht

Er is een holletje van waarheid in de groene aardse sprei
En als je dat kunt vinden lig je er warmpjes bij

't Is vast niet voor eenieder zo geschikt als voor jou
Maar je houdt nog niet op met wat je ondernemen wou.

Je moet bedenken dat dit bij jou hoort
Het is daarom dat men je nooit eens bloemen stuurt

Ja wat ik U verkondig is geldig voor altijd
Doe onvoorwaardelijk dat waar je kunst je toe leidt

Want geen ander zou het doen als jij het niet doen zou
En zo'n ander verschilt toch wel erg veel van jou.

Het is de wind die komt van ver
De waarheid van de verste ster

Die dingen daar doe je vast nooit meer iets mee
Dus doe rustig aan en leer je ABC

Want de droom die niet uitkomt is het die ik vertrouw
Die stroom te volgen is het beste voor jou
En dat heeft ook de glans die het meest passen zou.

"LAAT MIJN DROOM UITKOMEN." Deze boodschap, gezet in 84-punts Hobo, deed iedereen opschrikken in de ochtendedities van de krant: de oude, slechts ten dele verworven zekerheid stoort de nieuwe onderbreking. En nu de feestdagen er aan zitten te komen wordt het duidelijk dat het heden zal blijven plakken: de grote fanfare van het bewustzijn van dat specifieke moment valt de pleinen en de nauwe steegjes binnen. Driekwart van de huizen in deze stad staat op dunne stelten, tengerder dan meisjespolsen: hoofdzakelijk een kwestie van je voeten drooghouden, en van privacy. 's Ochtends raak je kwijt wat de straf was. Vast iets als een pretzel eten of de achtertuin ingaan. Je ziet het hoe dan ook niet. Dat soort dingen kan veel helderder zonder wie dan ook te kwetsen. Maar daar volgt niet uit dat zulke kwesties het meest voortvarende geldelijke gewin zullen opleveren voor jou.

Vrijdag. Echt, we missen jou.

"Het meest passende" was alleen niet die waar speciaal om gevraagd werd en ook niet die ene die in de lobby rond zat te hangen. Het was gewoon die waarnaar gevraagd werd, dag in dag uit - wat er overstroomde, en de afvoer toeviel. Wat een hond onderscheidt, zoals een hond loopt. De gedachte aan een hond die loopt. Niemand begon ooit weer over het incident. De zaak was officieel gesloten. Misschien waren er koren van stilzwijgende dankbaarheid, opwellend in de lentenacht als een wolkenkolom, die zich uitstrekt naar de spanten van de hemel - maar dat was hun zaak. Punt is dat geen oor ze ooit hoorde. Zo kon het gaan lijken alsof het incident, om het bij een van zijn namen te noemen - keuze, gedrag, afwezige frons kunnen ook - niet alleen nooit was gebeurd, maar alsof het nooit had kunnen gebeuren. Verzegeld in de muur van alles wat dat seizoen gaat aanvoeren. Zodat het voor een schamel handjevol mensen - simpele zielen voornamelijk en aan lagerwal geraakten - de enige ware versie werd. Verder deed niets er toe. Je had brood 's ochtends en 's nachts, terwijl de dadels lusteloos uit de bomen vielen - man, vrouw, kind, etterend en schitterend in één enkele kring. Het antwoord op 'hallo'.

           Roze paars en blauw
           Hoe deed jij dat nou

De twee dagen daarop verliepen merkwaardig voor Peter en Christine, ze behoorden tot de meest meeslepende die ze hadden meegemaakt. Aan de ene kant een uitgestrekt open bassin - of zee; aan de andere een nauwe landtong, eindigend in een kreupelhoutbosje met hier en daar wat verstrooide vervallen bijgebouwtjes. Dat de bei - bei met korte ei, oosterse heerser - hun vrijlating had verordonneerd, maakte niet uit, ze hadden een gek gevoel dat ze daar altijd zouden moeten zijn, overeind gehouden door uitzichten via de ether, ze missen Moeder en Alan en de rest maar het is ook erg rustig, een soort bezigheid die een eigen levenswijze biedt, zonnebloem aan de zon gekluisterd. Kan dat zich ooit oplossen? Of wordt de vorm van iemands gedachten beheerst door onverbiddelijke wetten, zoals bij Dürers Adam en Eva? Zo elkaar wederzijds uitsluitend, en zo steil - Himalayas tegen elkaar aan geklemd als woonflats in New York. Wat een blaam toch, wat een decrescendo. Mijn zonde is tobben. Vergeet het. Het continue opsplitsen, het oorverdovende geluidsniveau van een brekende poolkap is net wat je wou. En je hebt het gekregen, dus hou je kop.

           Waas van kristal
           Heel de week al

Veel slaap is een belangrijke factor, net als in je ogen wrijven. Toen hij uit de metro stapte, werd hij plotseling hongerig. Hij ging een tent in, een tent die hij kende en bestelde een hamburger en een kop koffie. Hij was lang niet in deze buurt geweest - niet sinds zijn kindertijd. Hij speelde altijd straathonkbal op de verlaten terreinen aan de andere kant van de straat. Soms hadden hij en zijn vriendjes mot met wat oudere jongens, dan kwam hij moe en bloedend thuis. Maar de meeste dagen liepen hetzelfde. Hij zei 'hoi' tegen de andere kinderen en zij zeiden 'hoi' terug. Aardige jongens. Uiteindelijk besloot hij even langs de oude lagere school te lopen waar hij als kind op had gezeten. Het was een rommelig gebouw van gele baksteen, nu vervallen tot een haveloosheid die genadig werd verzacht door de schaduwen van de late namiddag. De speelplaats met de kiezelsteentjes werd overwoekerd door het onkruid. Grote bomen en struiken aan weerszijden van de hoofdingang zouden geen kwaad kunnen. De tijd liet een scheet.

           De eerste schok doet het keukenrekje rammelen,
           De tweede rukt de deur uit zijn hengsels.

"Mijn beste," zei hij vriendelijk, "U zei dat u professor Hertz was. U moet mij verontschuldigen als ik u zeg dat het bericht mij doet schrikken en me in de war brengt. Als u weer sterker bent heb ik enkele vragen voor u, als u zo vriendelijk wilt zijn ze te beantwoorden."
      Niemand was voorbereid op het antwoord van de man op deze schijnbaar onschadelijke opmerking.
      Zwak als hij was, verhief Gustavus Hertz zich op zijn elleboog. Wild keek hij om zich heen en loerde angstig in de beschaduwde hoeken van de kamer.
      'Ik vertel je niks! Niks, hoor je?' gilde hij. 'Wegwezen! Wegwezen!'

                     - John Ashbery

Reading At Occupy Amsterdam project

Samuel Vriezen — Tue, 25 Oct 2011 17:13:00 GMT

Op het terrein van Occupy Amsterdam is een dagelijkse leesgroep begonnen, die op dit weblog verslag uitbrengt van de discussies rond de gelezen teksten.

Manifest van De Naamloze Vennootschap

Samuel Vriezen — Thu, 13 Oct 2011 01:51:00 GMT

Een collectief dat zich "De Naamloze Vennootschap" noemt heeft zojuist een Manifest het internet opgestuurd ter ondersteuning van de komende Occupy Amsterdam op 15 oktober. Het manifest wil zo veel mogelijk verspreid worden. Kopieert en stuurt rond!

Martijn Benders: Wat koop ik voor jouw donkerwilde machten, Willem

Samuel Vriezen — Thu, 04 Aug 2011 12:57:00 GMT

Over een paar uur vertrek ik met vrienden naar Kosovo, voor het Damoclash-festival. Dit in de mening dat experimentele poëzie, melodica-recitals, bandjes en feesten een de-escalerend effect zullen hebben. Of in elk geval niet al te veel extra ellende veroorzaken. Maar nu eerst iets over de bundel van Martijn Benders, Wat koop ik voor jouw donkerwilde machten, Willem. Die bundel heeft hij me een maand of twee geleden al toegestuurd en ik heb hem eindelijk uit.

Het is de perfecte bundel om mijn serie “toegezonden” mee te openen. Benders zelf behoeft inmiddels geen introductie, want hij heeft zelf de afgelopen tien jaar niets anders gedaan dan introducties op zichzelf verzorgen. Om niet te zeggen dat heel internettend literair nederland inmiddels al wel met hem te maken gehad heeft, en als hij nog geen ruzie met u gezocht heeft, dan komt dat morgen wel.

Zelf ken ik Benders al ruim tien jaar. Dat gaat terug op de tijd dat ik op nieuwsgroepen pedant deed over poëzie als displacement activity om niet te componeren. De laatste jaren componeer ik meer om niet te hoeven dichten. Heel handig, meerdere beroepen: je komt altijd ergens mee verder, zij het nooit met datgene wat je eigenlijk denkt te moeten doen. Hoe dan ook, we hadden in die tijd de grootste lol met het nauwgezet van commentaar voorzien van gedichten van elkaar en van de andere nieuwsgroepleden. Er zat veel enthousiasme en veel slordigheid bij die gedichten. Om niet te zeggen dat ze vaak gewoon niet zo goed waren. Maar het was gezellig, zoals het later op de blogs nog gezelliger werd, en de gezellig op Facebook nu zo ongeveer tot een meltdown komt.

Hoe informeel en slordig ook, bij Martijn zat er in elk gedicht wel een geïnspireerde wending. Iets amusants, verrassends, energieks. Na een paar jaar verloor ik hem half uit het oog, hij verhuisde naar Istanbul, ging in zaken. Maar bij de opkomst van het bloggen was hij er weer, en dubbel zo aanwezig als voorheen. In 2008 kwam hij uiteindelijk bij Nieuw Amsterdam met een mooie debuutbundel, Karavanserai. Nou ja, debuutbundel, er was een paar jaar eerder al een .pdf-bundel verschenen onder de titel Boekhouders en draken en de schouders waarop zij soms moeten uithuilen, maar over die bundel hoor je nooit meer wat en er is ook geen downloadlink meer te vinden. Kennelijk is hij teruggetrokken. Wat jammer is want in mijn herinnering stonden er mooie gedichten in. Karavanserai was wel een ambitieuzer opgezet debuut. Om niet te zeggen, overladen, een dichter die de lezer alle hoeken van de kamer wilde laten zien. Het effect was er: tegelijk onderhoudend en te veel van het goede, vol grillige sprongen en vondsten. Het slordige dat ik nog van de nieuwsgroependiscussies kenden was weggepoetst. In plaats daarvan waren de gedichten soms erg volgestouwd en strakgetrokken.

Inmiddels is Benders weer teruggegaan naar het zelf uitgeven, en gelijk heeft hij. Je verdient meer aan 50 verkochte exemplaren via Lulu dan aan 250 via een uitgever en boekwinkel. En erg ver hoeven de oplages niet uit elkaar te liggen. Willem is dus nu helemaal door Martijn zelf geschreven, geredigeerd, ontworpen. Dat geeft ruimte. Het hoeft niet in de winkel te liggen, dus hoeven er ook geen hinderlijke teksten op het omslag te staan, zoals “auteursnaam” en “titel” en dat soort dingen dat niemand ene zier aangaat.

Zal ik nog iets over wat er in het boek staat zeggen? Het is erg leuk en iedereen moet het lezen! Dat lijkt me het belangrijkste. Serieus, ik merk dat ik weinig zin heb om diepgaand de bundel te “recenseren” en tot een “oordeel” te komen met een “duiding” van de “auteursintentie” of iets dergelijks. Het lezen van Willem was een genoegen dat ik niet te veel wil verpesten.

Nou goed. Toch een paar dingen. Ten eerste vond ik het prettig dat Willem wat ontspannener lijkt te zijn dan Karavanserai. Niets ten nadele van het eerder boek, maar volgens mij past dat lichtere goed bij de toon van Benders. Ik denk dat zijn kracht uiteindelijk in de schijnbare achteloosheid zit waarmee hij je kan verrassen met een op het eerste gezicht vergezochte metafoor of beeld. Die wendingen hebben iets goochelachtigs, maar dan minder kinderfeestjesachtig, het is een performance, en dat werkt het beste als de vorm ook iets lichts houdt. Er zit een grote denksnelheid in deze gedichten. En gelukkig ook soms iets slordigs, of schijnbaar vrijblijvends. Je moet als lezer denk ik ook niet te lang naar de wendingen kijken en ze “duiden”, voor je het weet mis je het belangrijkste, de soepelheid van de geste. Het is al zo geweldig dat het gezegd kan worden:

Ik kom verkleed als Tweede Wereldoorlog
op jouw verjaarsfeestje.

Dat soort dingen. Ik hou het even bij één voorbeeld. Voorbeelden hebben al snel het uitvergrotende kritische effect dat ik hier helemaal niet wil hebben en verder heb ik ook niet de tijd voor meer, want de auto vertrekt zometeen en de afwas moet nog gedaan en ik ben nog niet klaar met wat ik te zeggen heb.

Elk gedicht heeft wel iets fris, zo’n vonkend moment, al vonkt het soms maar even en verdwijnt het als je er te goed naar kijkt. Dat levert een bundel op die onderhoudt en niet teleur stelt. Fantastisch dus. Ook zijn de gedichten gaaf bijgeschaafd, netjes in de vorm. Soms naar mijn smaak te netjes. Een gedachtensprong wordt dan te mooi aan het eind van een gedicht afgehecht. Motieven komen in een afsluitend gebaar aan het eind van een gedicht toch nog de zaak bij elkaar houden. Vaak niet nodig, denk ik. Maar soms werkt een strakke vorm juist heel overtuigend, zoals in Bezoek aan de afdeling voor wonderen: twee strofes, twee keer vijf regels, waarin de ikfiguur vóór de witregel door een stel bureaucratische engelen het bij hem passende “wonder” krijgt toebedeeld, waar op hij na de witregel “brandschoon” weer buiten staat om naar huis te gaan, waar de visite op hem wacht. Simpel en geen speld tussen te krijgen.

Zo’n verhaal past ook bij de opvallend cynische ondertoon in de hele bundel. Die toon heeft me wel wat verrast. Er is heel veel satire op het saaie burgelijke leven. De dichter moet permanent in oorlog met de conventie, en het lijkt erop dat die oorlog niet altijd wordt gewonnen, ondanks alle inventiviteit.

Dat geldt ook zeker voor de vijf gedichten die zijn afgeleid van een project dat Martijn eens samen met mij is begonnen, nu vijf jaar geleden. Vlak na de zelfmoord van Jeroen Mettes wist hij me te verleiden tot het schrijven van wat het grootste gedicht in het Nederlands moest worden. Dat begon met de dichtregel “Mannen met banen hebben grotere lullen”, en eindigde met ellenlange canto’s, vooral door Martijn en mij geschreven, maar ook met gastauteurs Eva Cox, Bart van der Pligt en Morphin van Geeuwen. Het hele project zou “Op vakantie met de pauzeman” gaan heten. Uit het materiaal dat we gezamenlijk gedurende twee maanden wisten te produceren heeft Martijn vijf gedichten gevist. Hij zegt zelf niet meer te kunnen traceren welke regels van wie zijn. Ik beschik nog wel over alle materiaal, en ik stel vast dat Willem zeker drie gedichten bevat die voor een groot deel van mijn hand zijn. Toch zijn het echt Martijns gedichten natuurlijk, door zijn redactie erop.

Misschien is het om persoonlijke redenen, maar die vijf gedichten behoren tot mijn favoriete in de bundel, juist omdat er iets heel anarchistisch in de vorm behouden is gebleven. Deze gedichten hebben me ook het Pauzeman-materiaal doen herlezen, en ik ben tot een andere conclusie gekomen dan Martijn, en ook van mening veranderd ten opzicht van wat ik vijf jaar geleden dacht. Toen leek het nog alsof uit dat ellenlange, melige, slordige materiaal een goed gedicht geredigeerd zou moeten worden, Martijn heeft dat in feite nu gedaan, en overtuigend. Maar nu ik Pauzeman herlees denk ik dat het me met al zijn zwakheden in de ruwe vorm toch het liefste is. Je ziet heel goed de werkwijze die we hadden terug (steeds strofes van 8 regels, elk met een eigen identiteit). Het is grappig en levendig, zij het natuurlijk veel te lang, zodat het onvermijdelijk af en toe een pagina of twee inzakt. Maar dat is niet erg. Pauzeman was vijf jaar geleden een soort noodzakelijk spelletje, een manier om te overleven in een wereld die er bijzonder grimmig uitzag (het gedicht staat nokvol verwijzingen naar de War on Terror: 2006 was zo’n beetje het dieptepunt van de Irak-bezetting).

En ook nu ziet de wereld er grimmig uit. Misschien is het tijd om aan Canto IV te beginnen? Of moet je een goed idee niet te vaak herhalen?

Op naar de afwas.

Vriezen op Ubuweb, in Frankrijk en in de Hema van Den Haag

Samuel Vriezen — Thu, 28 Jul 2011 02:58:00 GMT

Geacheveerd? Gearchiveerd? Gearriveerd?

Minstens dat middelste.

Bekijk nu de Vriezen pagina op Ubuweb. mp3s en pdfs van tientallen composities. Vier uur muziek!

                     *

Voorts: was ik afgelopen Januari met Tom Johnson en een groep jongere componisten aan het touren door Frankrijk, rondom het thema Muziek en Wiskunde. Op de Universiteit van Lille leidde dat tot een concert, waar ik Johnsons The Chord Catalogue heb uitgevoerd. Een registratie van het concert is hier te vinden. Mijn uitvoering begint op ongeveer 28:00. (De site lijkt niet altijd makkelijk bereikbaar te zijn).

                     *

Ook in Frankrijk: een aflevering van Bernard Girards radioprogramma Dissonances gewijd aan mijn werk.

                     *

En een bootleg van de presentatie van Jeroen Mettes' Weerstandsbeleid / N30+, waar ik een uitgebreide inleiding op het werk gaf. Ik neem overigens aan dat u deze prachtige cassette al lang in de kast heeft staan.

Recensies en wat er zoal in de brievenbus zit

Samuel Vriezen — Tue, 19 Jul 2011 01:42:00 GMT

Sinds een jaar of twee schrijf ik af en toe een "recensie". Daarvoor heb ik altijd geprobeerd om me ver te houden van dat genre. Het idee dat iemand een boek leest om er een afgewogen oordeel over te geven vond ik bizar, en ik vind dat eigenlijk nog steeds. Recenseren is een hoogst kunstmatige manier van lezen.

Normaliter kun je, als je een boek leest, heel vrij met het boek omgaan. Je hoeft het boek bijvoorbeeld niet uit te lezen. Je hoeft er niet een totale visie op te ontwikkelen. Je kunt eruit nemen wat je kunt gebruiken en laten liggen wat je niet kunt gebruiken. Je kunt in een veel vrijere dialoog met het boek. Dat maakte voor een groot deel de kracht ook uit van Jeroen Mettes' "non-recensies", waarin hij zich het recht voorbehield van "volkomen lokale oordelen en het al typend veranderen van mening." En zo heb ik zelf op deze blog een onderscheid gemaakt tussen "recensies" en "leesaantekeningen". Dit zijn pogingen een genre te vinden waarin je schrijft als lezer, een verslag doet van een dialoog met een boek, schrijft vanuit het gemeenschappelijke tussen schrijvers en lezers. Ook in de essayvorm kun je je zo opstellen.

Toch ben ik gaan recenseren. Voor Awater schreef ik nu zeven recensies, voor De Reactor vijf, en ik heb er plezier in, maar blijf gemengde gevoelens houden. Het zijn allebei tijdschriften die niet vanuit een of andere poëticale invalshoek werken, maar breed proberen te zijn, en die van een grote hoeveelheid critici gebruik maken. Daardoor moet ik stukken schrijven die tegelijk iets objectiefs uitstralen en die mijn persoonlijke mening geven. Vooral de manier waarop je je als recensent meer tegenover een boek, dan met een boek, opstelt is soms lastig. Maar het is ook leuk om te doen, omdat het je dwingt het boek grondig te lezen.

Voor de twee tijdschriften schrijf ik op een andere manier en om andere redenen. Voor Awater bespreek ik vooral bundels die de redactie mij voorstelt. Ik kies daarbij alleen voor bundels waar ik wil proberen iets over te zeggen, maar het is niet altijd mijn eerste keus. Veel van die stukken vat ik op als oefeningen, of als een manier om een dichter beter te leren kennen. Maar soms krijg ik de kans om iets te zeggen over een boek waar ik graag iets over wil zeggen. Voor De Reactor daarentegen bespreek ik vooral boeken die ik zelf voorstel, en dan heb ik altijd vanaf het begin een persoonlijke insteek voor ogen. Dat zijn altijd stukken waarin ik een punt wil onderzoeken. Ze neigen ook meer naar het essayistische, zij het in recensievorm. Een enkele keer wordt het polemisch.

Maar de laatste tijd is het me een paar keer gebeurd dat iemand me een boek toe heeft gestuurd met de vraag of ik het wil recenseren. Vaak gaat het om mensen waar ik persoonlijk contact mee heb of heb gehad. Ik vond de tendens opmerkelijk. Zou dat wijzen in de richting van de toekomst van de literatuur, nu steeds meer mensen de mogelijkheid hebben om hun eigen uitgeverijtje te spelen en hun distributie via internet makkelijk te regelen?

Een beetje zit ik in mijn maag met die vraag om recensies. Een stuk erover zou niet in Awater kunnen omdat het niet in het redactiebeleid zou passen, en niet in De Reactor omdat het geen boeken zijn waar ik een stelling omheen zou willen uitwerken. Bovendien gaat het vaak om boeken waarbij ik de "neutrale" recensententoon echt niet wil gebruiken. Als de toekomst van het uitgeven inderdaad steeds meer naar de formule eigen-beheer-via-internet gaat, en er zijn goede redenen om daarvan uit te gaan, dan zou volgens mij ook de vorm van besprekingen moeten veranderen.

Om het eens uit te proberen begin ik ergens in de komende tijd een nieuwe tag op Vriezen Vindt…: "Toegezonden". Daarin schrijf ik over de boeken die mij worden opgestuurd. Het zou het mooiste zijn als ik alle boeken die me zo worden toegespeeld op een of andere manier kan noemen (maar ik kan jammer genoeg nooit garanderen dat ik elk boek dat ik opgestuurd krijg zelfs maar ga lezen [*]). Ik zal bij elk boek waar ik iets over zeg vermelden van wie ik het heb gekregen en hoe ik die persoon ken. Ik ga niet pretenderen er stukken over te schrijven met recensenten-autoriteit, want dat vind ik niet de toon om over vrienden en kennissen te praten.

Maar wat ik wel ga schrijven, daar hoop ik al doende achter te komen!

Stay tuned...

[*] Net zoals ik liefst geen boeken voor mijn verjaardag krijg: ik lees hooguit 10% van de boeken die me cadeau gedaan worden. Ik koop er zelf al zoveel.

Vijf vragen van Jori Stam over het literaire tijdschrift

Samuel Vriezen — Fri, 08 Jul 2011 20:49:00 GMT

Enkele dagen geleden ontving ik van Jori Stam een e-mailtje met vijf vragen ten behoeve van een kort artikel voor De Contrabas over het literaire tijdschrift. Als verse redacteur van nY schreef ik hem onderstaande antwoorden. Er moet daar iets mis mee zijn gegaan, want een ontvangstbevestiging kreeg ik niet en de antwoorden zijn niet gebruikt in het korte artikel dat Stam inmiddels gepubliceerd heeft. Maar bij dezen dan:

Wie leest er tegenwoordig nog een literair tijdschrift?

Ik heb daar geen onderzoek naar gedaan, maar ik kan wel zeggen waarom ik zelf de literaire tijdschriften lees die ik lees, om daarmee aan te geven hoe ik me de lezer van een literair tijdschrift voorstel.

Ik lees de bladen die ik lees hoofdzakelijk vanwege de mogelijkheden die ze bieden om kennis te nemen van nieuwe literatuur, ook in vertaling, en om in uitgebreidere essays op literaire en maatschappelijke onderwerpen te reflecteren. Met name voor die wat ambitieuzere literaire essayistiek (stukken van boven de 3000 woorden) zie ik nog geen andere kanalen in ons literaire landschap dan de tijdschriften, die, mede dankzij ondersteuning van de overheid, goed in staat zijn om opdracht te verstrekken tot zulke teksten.

Ik zie onze doelgroep als bescheiden in omvang maar gretig. We maken het blad voor de literatuurliefhebber met een intensieve literatuur-habit en een honger naar stellingname, naar doorwrochte kritische reflectie op letter en wereld.

Wat is de huidige oplage van uw tijdschrift?

500 exemplaren. Het overgrote deel daarvan gaat naar de abonnees, naar de losse verkoop, en naar de auteurs, geaffilieerde instellingen en de pers. Daarnaast worden er exemplaren gereserveerd voor archief/stock en voor promotie op evenementen.

Ervaart u problemen met het produceren van uw tijdschrift en het werven van lezers?

Het produceren gaat uitstekend. We hebben een enthousiaste redactie en een levendig redactieproces. Ideeen voor artikelen en dossiers kunnen uit de discussies binnen de redactie voortkomen (zoals recentlijk het Overtalig-nummer, over poëzie in andere talen dan de eigen taal) maar kunnen ook ontstaan vanuit een aanbod van buitenaf. Bijvoorbeeld, in nY #3 introduceerden we het buitengewone proza van de Duitser Reinhard Jirgl in het Nederlands op suggestie van Arne De Winde. Een themanummer over radicale poëtica's ontstond rondom een aanbod van vertalingen en reflecties rondom het Franse radicale politieke tijdschrift Tiqqun, enzovoort. Er zijn daarnaast vele inzendingen, die anoniem worden beoordeeld door de redactie en waar soms teksten uitgevist worden. nY introduceert regelmatig debutanten (recentlijk o.a. Maarten van der Graaff, Beda Dhondt, Roos van Mierlo, Maartje Smits). We profiteren van een goede beeldredactie, die vaak voor geschikt beeldend werk bij de tekst zorgt, en van een flexibele vormgever. Onze onvermoeibare redactiesecretaris is bij dit alles een onmisbare steun.

De redactie wil meer lezers werven, en we doen wat we kunnen op dat vlak. nY onderhoudt daartoe onder meer een website als uithangbord, waarop ook volledige artikelen gepubliceerd worden. We zijn actief in de sociale media en zoeken wisselende samenwerkingen met andere literaire organisaties, en presenteren ons bij evenementen. Ik zit nog maar sinds kort in de redactie en probeer ook persoonlijk minstens te werven onder de mensen die ik op uiteenlopende plekken waar ik in mijn artistieke praktijk kom ontmoet, voor zover ik verwacht dat ze inhoudelijke belangstelling voor ons werk kunnen hebben. Voorts werven we onder studenten in de literatuur en verwante vakken. Overigens is geen van de redacteurs professioneel werver, maar we doen wat we kunnen.

Welke functie / macht heeft het literaire tijdschrift?

Wat is de macht van een kunstwerk of artistieke praktijk? De enige macht waarin ik geïnteresseerd ben, is het emancipatoire potentieel van een kunstwerk. Een kunstwerk helpt ons zelfstandigheid te verwerven in onze waarneming van en interactie met de wereld, in ons voelen, denken, handelen. Dat is ook de belangrijkste macht die ik een tijdschrift toeken. Het tijdschrift is specifiek een manier om literaire ideeen te ontsluiten. De macht van het tijdschrift reikt dus zo ver als de macht van de literaire teksten die door het blad beschikbaar worden gemaakt.

Die beschikbaarheid is ook belangrijker dan commercieel succes op de korte termijn. Wat we publiceren wordt natuurlijk al snel door onze abonnees gelezen, maar de adem van een publicatie in een literair tijdschrift is vaak langer dan een publicatie in een dagblad, weekblad of op een weblog, waar actualiteit of het kortlopende debat meer centraal staat. De nummers die we maken blijven ook langdurig nabestelbaar en beschikbaar, bijvoorbeeld via bibliotheken. Veel van de vertalingen en essayistiek die in ons blad gepubliceerd worden kunnen, in de huidige opzet van het literaire landschap, niet op een andere manier beschikbaar worden, om de eenvoudige reden dat er geen andere kanalen zijn waar dit soort werk ook financieel gehonoreerd kan worden.

De tijdschrift-vorm bovendien ruimte biedt daarnaast aan uitvoerige begeleiding van en redactie op de teksten.

Maar over de "functie" van een blad wil ik het niet hebben. Dat woord suggereert dat we het blad maken om een of andere rol te hebben binnen een organische maatschappij, maar zo zie ik dat niet. Ik maak mijn kunst niet om als radertje van de Staat te "functioneren". Ik maak wat ik maak in de hoop juist, waar mogelijk, tot nieuwe verbanden te kunnen komen. In andere termen dan die van mijn antwoord op je eerste vraag zou ik dan ook niet graag over de functie van ons tijdschrift praten.

Heeft het literaire tijdschrift een toekomst?

Ja. Op papier en/of op internet: het medium is voor mij niet de hoofdzaak. Belangrijker dan dat is de mogelijkheid om auteurs te kunnen betalen voor de stukken die we van ze verzoeken en toegestuurd krijgen. En onze inzet om de teksten grondig door te nemen als redactie (de redacteurs werken zelf onbezoldigd).

Zolang het zin heeft om met een groep mensen op regelmatige basis teksten bij elkaar te zoeken, en in grondig geredigeerde vorm openbaar te maken, heeft het tijdschrift toekomst. Ik zie eigenlijk niet in waarom dat ooit anders zou worden.

Artistiek politiek zelfbewustzijn. En: Komrij en Temme over literaire tijdschriften.

Samuel Vriezen — Tue, 28 Jun 2011 00:08:00 GMT

Is er licht in de duisternis? Altijd. Langzaamaan begint er nieuw politiek bewustzijn te ontstaan bij kunstenaars onder druk van de komende slachtpartijen. Ramsey Nasr gebruikte op het Malieveld vanmiddag de bezuinigingen als aanleiding voor stevige uithalen naar de politiek van de coalitie in brede zin, zonder te vervallen in slachtofferschap of elitarisme. Nasr liet zien hoe de bezuinigingen op de kunst niet op zichzelf staan, maar het gezicht tonen van een leugenachtige en onmenselijke politiek die zich op alle beleidsterreinen openbaart. Hopelijk is dit de opmaat voor meer doordachte politieke stellingnames van kunstenaars. Maar wat ik meer nog hoop is dat er een verbeterd begrip voor de politieke betekenis van de kunst zelf naar voren zal treden.

Want vergeet niet, vrienden: dat de schoften die over ons heersen ons stuk willen hebben, is ook een groot compliment. En ja, ze willen ons stuk hebben, of minstens onze trots, ze willen ons onderwerpen. De regering wil ons niet zomaar korten of hervormen. De manier waarop de bezuinigingen erdoor worden gejast toont aan dat ze ons knock-out willen slaan. Shock and awe heette dat ten tijde van onze laatste koloniale onderneming. Die politiek van overrompeling heeft een reden, en die reden gaat terug op het emancipatoire potentieel van de kunst: de kunst is één van de belangrijkste disciplines waarmee mensen verantwoordelijk worden voor hun eigen leven. Kunst bevrijdt. Zomaar. Met de kunst kunnen mensen alle kanten op gaan.

Het is dat potentieel dat de politiek wil disciplineren. En het goede nieuws is: het zal niet gebeuren. Er is een verzet inherent aan elke vrije gedachte. Dat verzet gaan wij, kunstenaars, nu op nieuwe manieren leren inzetten. Desnoods zonder subsidie, desnoods zonder de markt: wij gaan staan voor de scheppende mens.

                      *

Maar dat zelfbewustzijn is er nog niet. De afgelopen weken was de woede en paniek onder kunstenaars op Facebook goed te proeven. Het leidde tot stortvloeden van artikelen en boze berichten, die, als ze boos genoeg van toon waren, steevast op wagonladingen likes konden rekenen. Op zich prima, maar daarbij werd niet altijd kritisch naar de inhoud van de stukken zelf gekeken, en de bijbehorende debatten vertonen soms vreemde kronkels.

Zeer duidelijk was dat te zien bij een opiniestuk van Gerrit Komrij. Dat stuk keert zich in Komrijs bekende virtuoze scheldstijl tegen het kabinet. Applaus alom natuurlijk. Maar niet iedereen gaf zich er rekening van dat het stuk onder het mom van protest vooral een afrekening met de literaire tijdschriften is.

De literaire tijdschriften worden in de voorstellen van Zijlstra allemaal uit de staatsbegroting geschrapt omdat ze te weinig bereik zouden hebben. Komrij hierover:

Als ik de woorden ‘literaire tijdschriften’ hoor haal ik mijn wenkbrauwen op, zonder dat ik maar één seconde het triomfantelijke erop loshakken van deze politieke half-aap [Zijlstra, SV] wens bij te vallen. [...] Als literaire tijdschriften zo belangrijk waren, waarom heb ik er dan nooit van gehoord? Goede vraag, lieve lezer. U hebt nooit van literaire tijdschriften gehoord omdat ze al een tijdlang niet meer bestaan. Literaire tijdschriften zijn morsdood.

Ik schreef daarop een reactie op Facebook die ik ook op de NRC-site plaatste maar (vermoedelijk wegens opmaakproblemen) niet werd gepubliceerd:

Gerrit Komrij heeft het best lastig, heden ten dage. Hij is zelf immers één van de retorische grootouders van het hedendaagse populisme. Komrij was misschien altijd grappiger, mogelijk minder apert abject, maar deel van dezelfde dynamiek: succesjes halen met het schelden op veronderstelde elites.

Dat kan. Maar daarom lukt het hem ook nu niet om ondubbelzinnig stelling tegen het populistische beleid te nemen. Dan krijg je speeches tegen de overheid waarin het toch nog even moet gaan over "kunstvarkentjes" die wellicht terecht geslacht worden. Dan krijg je aanvallen op de bezuinigingen waarbij er tegelijk naar de literaire tijdschriften moet worden gesneerd vanuit het veilige bolwerk van de krant.

Het sentiment in dit stuk kan iedereen op zich best navoelen: als er 100 instituten omvallen, kan ik er ook altijd wel 90 tussen aanwijzen die mij niet zoveel zeggen. Maar een politiek uitgangspunt zou toch iets dieper moeten liggen dan de toevallige eigen voorkeuren.

Echt problematisch wordt het als je Komrijs argumenten tegen de tijdschriften eens zou abstraheren. De tijdschriften zijn kennelijk sektarisch en marginaal en daarom is het niet erg als ze verdwijnen. Maar, hee, geldt dat niet toevallig ook voor al die productiehuizen, postacademische opleidingen, presentatieruimtes... die vele dozijnen instellingen die elk een klein publiek, tot duizend man zeg, trekken? Hupsakee, weg ermee! Nou, en dan heb je al zo ongeveer de agenda van Zijlstra. De meer prestigieuze instellingen worden immers netjes ontzien, toch? Er blijft een hoop kunst en cultuur over, toch? Komrij-Zijlstra: een minder grote stap dan het lijkt.

Jammer natuurlijk voor vele dozijnen maal tegen de duizend mensen en het werk waar zij voor staan. Dat wel.

                      *

Nu moet ik één ding toegeven. Het belangrijkste argument dat Komrij gebruikt tegen de papieren literaire tijdschriften verzwijg ik hierboven: het is het mediale argument. Dankzij internet zou het papieren tijdschrift achterhaald zijn en dat zou de belangrijkste reden zijn voor het “morsdood” zijn van de tijdschriften nu. Daarmee doet Komrij het voorkomen dat de tijdschriften niet meer gelezen worden. Maar dat is niet waar. Ja, ze hebben een klein bereik; maar ook: ja, ze worden gelezen. Geloof het of niet. Ik kan het weten. Ik ben zelf zo’n fossiel dat ze graag leest. Sinds een jaar of vijf nog maar. Ik vind er teksten die ik elders niet kan vinden, daarom. Zo simpel is het.

Maar het mediale argument heeft wel een air van plausibiliteit. Kunnen de tijdschriften niet veel beter, sneller, handiger, breder opereren op internet? Met meer “debat” en flitsendere polemieken en dergelijke? Waar meer lezers mee gewonnen kunnen worden? Dit lijkt ook de inzet te zijn van een nogal ik-zei-het-tocherig stukje op Tzum (“essay”, zeggen ze daar) van Bart Temme. Temme is bekend om een afstudeeronderzoek naar de tijdschriften waaruit zou blijken dat dezen hun functie in het bestel (die door Temme nauwkeurig gedefinieerd wordt) verloren hebben. In het Tzum-stuk stelt Temme zelfs dat de tijdschriften hun eigen ondergang hebben bewerkstelligd doordat ze zijn aanbevelingen om en masse over te gaan op het nieuwe medium, internet, niet hebben opgevolgd.

De vraagt dient zich aan: zou internetaanwezigheid de tijdschriften dan wel hebben gered van deze regering? Ik heb zo mijn vermoedens.

Voor de tendens van de bezuinigingen over de gehele linie is de veelgeroemde "vrije markt" op geen enkele manier criterium. Anders zouden instellingen als De Nederlandse Opera en dergelijke wel wat meer gekort zijn. Daarom kun je ook grote vragen stellen bij het belang van dat lezersbereik (dat ook niet per definitie groter is met een website: zoals iedereen een website kan bezoeken, kan iedereen net zo goed zo’n tijdschrift bestellen). Wat we met de presentatieruimtes, productiehuizen, postacademische opleidingsinstituten zien verdwijnen is een functie van het artistieke bestel: R&D, zeg maar, de vrijplaatsen van het artistieke denken. Daar past het schrappen van de literaire tijdschriften en de kunsttijdschriften naadloos in.

Om die reden is het vermengen van de discussie over de bezuinigingen met die over het “juiste” medium voor de tijdschriften ook zo onzuiver. Mogelijk zitten er elementen van waarde in Temmes kritiek, en wellicht zou, pak hem beet, Parmentier als zuivere webpublicatie heel goed kunnen gedijen. Maar de manier waarop die discussie over functie (die de echte politieke discussie is) steeds wordt verward met een discussie over media is storend.

Gek is het overigens niet dat Temme daar aan meedoet. De functies die hij aan het literaire tijdschrift toekent zijn betrekkelijk technocratisch van aard (wat logisch ook uit zijn verlangen voortvloeit om die functies vervolgens wetenschappelijk te kunnen "meten"). Maar vanuit dat perspectief is er geen zicht mogelijk op de ideologische strijd, die óók gaande is.

                      *

Tenslotte: een paar opvallende opvattingen van het tweetal.

Komrij omschrijft een literair tijdschrift als volgt:

Een literair tijdschrift, lezer, was een regelmatig, maar meestal onregelmatig verschijnende kruising tussen een vouwblad en een boek, waarin lezers die het lezen niet konden laten alvast kennis konden nemen van wat er op literair gebied stond te gebeuren, terwijl ze intussen geprikkeld werden met een mengelwerk van boze geluiden, lyriek en teksten waaraan vaak meer drift dan bezinning te pas kwam. In tijdschriften, daar gebeurde het. Daar kregen de polemicus, het aanstormende genie en de zwoeger die een langere rijping nodig had alle kansen.

Die omschrijving komt best aardig overeen met die paar Nederlandstalige en buitenlandse tijdschriften die ik met enige regelmaat in de bus krijg. Nou ja, minus die afgezaagde schrijversromantiek misschien. Maar dat gaat meer over voorkeuren. Je kunt in elk geval met deze definitie niet zomaar concluderen dat het tijdschrift dood is.

Ook schrijft hij: “Literaire tijdschriften zijn na de tweede wereldoorlog nooit meer dan de aanhangwagens van de uitgevers geweest.” Dat schijnt op te gaan voor de meeste grote Nederlandse tijdschriften, maar het is niet waar voor de bladen die ik lees, die worden onafhankelijk van een uitgeverij uitgebracht.

En Temme schrijft deze interessante alinea:

De Revisor is het tijdschrift dat het meeste gehoor heeft gegeven aan de oproep van het Nederlands Letterenfonds. De nieuwe redactie (Gustaaf Peek, Daan Stoffelsen, Jan van Mersbergen en Erik Lindner) zette een stap naar het internet. In januari van dit jaar toonde ik mij op dit weblog positief over deze ontwikkeling. We zijn nu een paar maanden later en de vreugde is stukken minder geworden. Er gebeurt soms weken niets op de website van De Revisor. Dat is verdomde jammer, want juist door frequent bijdragen te publiceren vergroot je het publiekbereik. Ook is er geen sprake van literair debat op de site – dat is teleurstellend. De Revisor was immers vroeger een belangrijke schakel in het literaire debat.

Er wordt in de tijdschrift-versus-internet discussie meestal gedaan alsof het alleen maar om distributie gaat. Het internet is dan de betere manier om dezelfde tekstuele inhoud te verspreiden. Deze alinea toont aan dat er meer aan de hand is. Het brengen van literatuur op een website brengt kennelijk heel andere verplichtingen met zich mee. Elke week moet er iets “gebeuren”, en er moet “literair debat” zijn. Maar ik vind het wat tragere redactieproces met veel overleg en zo eigenlijk ook wel zijn charmes hebben. Het is hoe dan ook niet hetzelfde.

Dat van “het literaire debat” is natuurlijk omdat Temme dat nou net als functie van het tijdschrift had gedefinieerd. Maar als dat zich vertaalt naar het zinloos in cirkeltjes ronddraaien en de rancuneuze ruziezoekerij die op de meest “levendige” sites van het internet voor “literair debat” doorgaan, dan wil ik geen “literair debat”. Doe mij dan maar gewoon gelijk hebben.

Kunstwereld, erken nu eindelijk uw vijand

Samuel Vriezen — Tue, 14 Jun 2011 01:11:00 GMT

Onderstaande opinie heeft de afgelopen dagen gecirculeerd op Facebook; nu bij wijze van publiek archief op Vriezen Vindt...

Halbe Zijlstra gaat het advies van de Raad voor Cultuur over hoe te bezuinigen naast zich neerleggen. De kunstwereld zal er schande van spreken, en ze zal zich daarmee verder marginaliseren in het politieke proces. Beter zou ze Zijlstra het respect geven dat hij verdient: niet het respect dat een vriend of een grote geest toekomt, maar het respect dat je voor een echte vijand kunt opbrengen.

Nederland heeft een cultuur met een sterke hang naar overleg en consensus. We zijn gewend allemaal min of meer sociaal-liberaal te zijn, met een beetje conservatisme en een toefje religie waar nodig. In ons hart zijn we nog polderaars. Als er dus hard bezuinigd gaat worden op kunst, zijn wij als kunstenaars geneigd om een beroep te doen op de redelijkheid van de regering. We zijn bereid mee te denken in de hoop invloed uit te kunnen oefenen op het beleid en het te matigen. We kunnen maar niet geloven dat de rechtse helft van Nederland de samenwerking met de rest botweg heeft opgezegd.

De tragiek van de Raad voor Cultuur, en ook van het kunstsectoroverleg van de Tafel van Zes, is het verlies van een perfecte kans om te weigeren. De kunst wil, zoals alle maatschappelijke sectoren in Nederland, van oudsher meepraten aan de tafel van de grote jongens met de macht. De kunstwereld kent zichzelf nog nauwelijks anders dan als onderknuppel van de Staat. Door steeds in overleg te zijn gebleven houdt ze zich medeverantwoordelijkheid voor haar eigen inkapseling in het staatsbeleid, iets waar de kunst sowieso geen competentie in heeft, en iets dat de kunstwereld wezenlijke schade gaat toebrengen.

Men begrijpt niet dat Zijlstra de kunstsector kreupel wil slaan, om na de afstraffing alleen met een kleine hoeveelheid gerenommeerde instellingen over te blijven die des te makkelijker aan de leiband van de staat kunnen worden gehouden. Men ziet niet dat de afstraffing van de vrije kunsten tot de symbolisch meest belangrijke politieke daden van het huidige kabinet behoort. Men weigert de doelbewustheid te zien waarmee VVD en CDA een bloeiend cultureel bestel offeren op het altaar van het populisme, om een ver-gaande rechtse sociaal-economische agenda veilig te stellen.

Als Zijlstra nu die klap wil uitdelen, dan moet hem de eer gegund worden persoonlijk de bijl te hanteren. Zijlstra zelf begrijpt dat. Hij stelt zich openlijk op als de vijand die de kunstwereld niet heeft willen zien, en bewijst daarmee gewiekst eens te meer haar irrelevantie.

Wat te doen? Overleggen is duidelijk zinloos. Maar ook verzet tegen het beleid is zinloos: hoe groter het verzet uit de kunstwereld, hoe harder Zijlstra zich zal opstellen, omdat zulks “vastberadenheid” en “moed” (geile woorden voor managers) zal uitstralen. Wat nodig is, is het opbouwen van de eigen positie, van waaruit de tegenaanval kan worden ingezet. Dat begint met het besef van een eigen politiek van de kunst. En: met het erkennen van de vijand.

Laten we stellen: kunst bevordert de menselijke vrijheid van ervaren en handelen. En de vijand is iedereen die de ontplooiing van die vrijheid wil fnuiken. Op dit moment zijn de Nederlandse regering en allen die haar steunen dus zonder meer vijand. Laten wij niet meegaan met hun retoriek. Zij zeggen dat er een “cultuurverandering” nodig is en dat de kunst “onafhankelijker” moet worden. In de praktijk echter betekent dit het afschieten van bloeiende instellingen, zonder dat het minste perspectief geopend is op een alternatieve manier van opereren; en juist toenemend conformisme aan de Staat, en zijn markt-ideologie, bij al wat er overblijft. Trouwens, niemand gelooft serieus dat die markt nu plotseling 200 miljoen gaat ophoesten. Hier zit geen enkele goede bedoeling bij.

Een moeilijke waarheid voor wie de oude politiek gewend was, maar op dit moment zijn alle VVD’ers en alle CDA’ers vijand van de kunst. Het eerste dat kunstenaars zouden moeten doen is hierover duidelijk zijn. Iedereen kent wel een VVD’er die zich voor kunstvriend uitgeeft. Wij moeten deze mensen beleefd maar dwingend erop wijzen dat steun aan de regering en vriendschap voor de kunst niet samengaan. Het is vandaag het één of het ander.

Zij zullen proberen ons te verleiden, met ons “mee te denken” over hoe wij onder het nieuwe regime misschien kunnen overleven. Daarmee zullen zij ons enkel meer aan hen willen binden, en aan de willekeur van hun rechtse markt en mecenaat. Wij moeten daar niet intrappen. Wij moeten durven zeggen: Frits Bolkestein, als je dan zo van kunst houdt, zeg dan je VVD-lidmaatschap op, of je bent, wat de kunst aangaat, net zo’n ploert als de rest.

Inmiddels zijn de plannen van Zijlstra bekend geworden. Topinstellingen worden gespaard, maar min of meer álle instellingen voor ontwikkeling, voor kleinschalig experiment en dergelijke worden niet langer gesteund. Het wordt moeilijk voor deze instellingen om andere geldbronnen te vinden op korte termijn. De meerderheid, zoniet alle, zullen verdwijnen: alle productiehuizen, vrijwel alle presentatieruimtes, alle beeldende kunst-tijdschriften, alle literaire tijdschriften. Op De Nederlandse Opera daarentegen wordt nauwelijks gekort. Dit terwijl DNO tot de zwaarst gesubsidiëerde instellingen behoort, die bovendien een publiek met meestal een hoog inkomen trekt.

Wat daar vooral zo schofterig aan is, is dat het kabinet-Rutte eerst nog heeft geprobeerd om te doen alsof de bezuinigingen op cultuur tot de maatregelen behoorden die vooral door de hogere inkomens in de portemonnee zou worden gevoeld. Leugens van liegende leugenaars. De juiste naam voor deze "bezuinigingen" is: ideologische zuivering van de staatscultuur.

Een nieuwe publieke sfeer

Samuel Vriezen — Sun, 22 May 2011 17:28:00 GMT

Het Manifest voor een nieuw kunstbegrip heeft inmiddels veel weerklank gekregen, is in diverse debatten rond kunstpolitiek aangehaald, en was aanleiding voor een artikel in NRC over opkomend kunstenaarsprotest. Onderstaande tekst schreef ik als opiniebijdrage in een poging om in het kielzog van het Manifest het denken over een andere verhouding tussen kunst en politiek verder uit te werken.

Enkele weken geleden kwamen vier componisten, waaronder ikzelf, bijeen om een manifest te schrijven over het kunstbegrip. We waren de beleidsmatige en marktgerichte stijl van het publieke kunstdebat spuugzat, en probeerden eens goed te verwoorden wat kunst volgens ons wél is. Ons Manifest voor een nieuw kunstbegrip raakte een gevoelige snaar. Binnen zeer korte tijd kwamen er vele honderden positieve reacties en ondertekeningen. Een eerste stap naar een nieuw artistiek-politiek bewustzijn. En, zo hoop ik, zelfs naar nieuwe grondslagen voor een publieke sfeer, naar nieuwe mogelijkheden om weer politiek verantwoordelijk te worden voor het eigen leven en de wereld.

Het manifest richt zich niet op staatssubsidie en wijst het gebruik van kunst als sociaal beleidsinstrument af, maar tegelijk verzet het zich tegen elk idee van kunst als consumeerbaar product. Wat wij, kunstenaars, doen is weliswaar mogelijk omdat wij gesteund worden, door overheid, mecenas, markt, oud geld of een bijbaantje, maar is inhoudelijk niet tot zulke ondersteuning te herleiden. We maken eenvoudigweg geen kunst om er rijk van te worden, maar omdat wij denken dat kunst maken datgene is wat wij met ons leven moeten doen.

Lange tijd is die activiteit vanzelfsprekend opgevat als een bijdrage aan de publieke ruimte. Wat wij maakten verrijkte de burgers van het land. Waar wij, kunstenaars, in de middeleeuwen nog vooral voor adel en kerk werkten, werkten we in de burgerlijke tijd voor het publieke belang, voor de burgerij, voor de verheffing van arbeiders, voor de vele culturen van het land, voor de democratie. Wij dienden deze publieke sfeer soms met verbijsterende schoonheid en soms met onverteerbare weerbarstigheid. Maar dát wij deden wat wij deden werd algemeen begrepen als een publieke zaak.

Dit wordt niet langer voetstoots aangenomen. Maar dat ligt niet aan de kunst. De burgerlijke politieke cultuur zelf is in crisis. De laatste decennia werd het oude burgerlijke ideaal van een publieke sfeer, waarin alle burgers participeren en waarvan de staat de fundamenten onderhoudt, steeds verder uitgehold door neoliberale opvattingen die de complete publieke sfeer liefst morgen nog op marktplaats.nl zouden zetten. Uit “efficiëntieoverwegingen” vervangt de staat zichzelf door een schimmige parodie, die de verantwoordelijkheid voor het publieke in toenemende mate uitbesteedt aan allerhande quango’s en “marktpartijen” waar geen burgerorgaan nog enige serieuze zeggenschap over heeft.

Tegelijk worden burgers zelf onder dwang omgevormd tot “consumenten” en wordt hen verteld dat dat vrijheid is. Maar feitelijk krijgt de post-burgerlijke samenleving steeds meer een neo-feodaal karakter, met topmannen en grootaandeelhouders als nieuwe adel, en flexwerkende consumenten als nieuwe horigen. Machteloosheid regeert de burgers van ooit.

Bij dat proces horen aanvallen op de vertegenwoordigers van de oude burgerlijke orde. Voorheen eerbiedwaardige publieke instituten zoals kunst en wetenschap zijn hun autoriteit kwijtgeraakt, gereduceerd tot opinie en verstrooiing. Daarbij worden kunst en wetenschap graag als elitair aangevallen, alsof we nog in de middeleeuwen leven en uitsluitend voor adel en kerk werken, en niet voor algemeen gedeelde publieke belangen.

Dat verwijt van elitarisme steekt. Waarom? Omdat kunst en wetenschap juist fundamenteel egalitair zijn. Voor kunst en wetenschap is iedereen gelijk. Eenmaal bewezen is een wiskundige stelling voor iedereen waar, ook voor wie het bewijs niet doorgrondt. Net zo is de gedachte van een kunstwerk, eenmaal in de wereld, voor iedereen beschikbaar om zich toe te verhouden. Kunst neemt iedereen even serieus, ongeacht zijn of haar achtergrond. Natuurlijk, veel kunst heeft een klein bereik, maar dat heeft niets met elite te maken. Het komt juist doordat alle mensen dezelfde vrijheid hebben om verschillend op dezelfde werken te reageren.

Kunst is egalitaire discipline. Iedereen kan zich erin verdiepen, en dan een grote ontwikkeling maken. Niet iedereen hoeft dat te doen. Maar de kunsten bieden iedereen de mogelijkheid van een wezenlijke vrijheid: om via gedisciplineerde toewijding verantwoordelijkheid te verwerven voor je manier van kijken, luisteren, handelen in de wereld – voor je leven. En die vrijheid staat open voor iedereen.

Ze is bovendien van een fundamentelere orde dan de “keuzevrijheid” van de consument, die geen vrijheid is, maar verveling. Daarom is op de voorwaarden van enkel het marktdenken geen kunst te maken. En, met het instorten van het burgerschapsidee en de uitverkoop van de staat, ook niet op de voorwaarden van de overheid, die niet meer van de markt te scheiden is.

Onvermijdelijk opereert de kunst middenin de marktstaat, maar ze is er wezenlijk van onafhankelijk. Dat is haar trots. Vanuit die trots biedt zij de vrijheid om anders in de wereld te staan dan als consument. Als de kunst met discipline trouw blijft aan haar onafhankelijkheid en haar egalitarisme, zal ze een vernieuwde verantwoordelijkheid mogelijk maken voor het eigen leven en de wereld. Iets wat in post-burgerlijke tijden de oude burgerzin vervangt. Een nieuwe publieke sfeer.

De tekst werd opgestuurd naar enkele kranten. Redacties reageerden over het algemeen zeer positief op de inhoud maar konden de tekst helaas niet plaatsen – in de woorden van een redacteur was de tekst "een mooi pleidooi, maar minder geschikt als opiniestuk", een interessante afwijzingsgrond voor een tekst die bedoeld is als bijdrage aan een publiek debat.

Muur (Robert Creeley)

Samuel Vriezen — Wed, 18 May 2011 19:31:00 GMT

MUUR

Maandenlang naar deze muur
gekeken, z'n baksteen
vaal, brokkelig, ijspegels

vast aan het dak
net tanden,
boog van het raam

aan de overkant, witte verf
bladdert af, randje
van grijsblauw.

Bepaalt een grens –
waarvan? Een huls
van een huis, niemand woont er,

flinterdun,
klamme leegte
onder een lek dak.

Koud laat het verder
die muur zo dicht,
aanhoudend,

bij de mijne –
misschien dringen
met het oog, en denken

aan waar je niet kunt gaan,
wie verpletterd zijn
in het zogenaamde zwart,

wanhoop. Wat hier licht
aanvaard wordt is
geen plek door muren

weerkaatst,
echt of bedacht.
Ze staan tussen

binnen en buiten –
zoals op school, jaren terug,
toen we Muur zagen,

Muur hoorden zeggen, "Zo heb ik,
Muur, mijn part geheel gedaan;/
En, daarmee klaar,

moet Muur nu henen gaan" –
Wolken boven, flard
blauwe hemel schuift. Vaag zon.

Robert Creeley

Robert Creeleys Wall, uit zijn bundel Memory Gardens, was de afgelopen maand het onderwerp van de Vertaalwedstrijd op Facebook, een heel mooi initiatief, georganiseerd door Rutger Cornets de Groot, waarbij een aantal vertalers hetzelfde gedicht vertaalt, over de oplossingen in discussie gaat, en uiteindelijk stemt. John Groosman ging met goud strijken; mijn versie kwam uit op zilver, Joost Baars op brons. (Zie hier voor de herschreven versie van de laatstgenoemde.) De hier gepubliceerde versie is naar aanleiding van de discussies herschreven en beschouw ik als definitief.

"Manifest voor een nieuw kunstbegrip"

Samuel Vriezen — Fri, 22 Apr 2011 16:43:00 GMT

Wij, Nederlandse scheppende kunstenaars, nemen afstand van de kaping van het kunstbegrip door de beleidsmakers en kunstmanagers die beweren namens ons te spreken, zoals de “Tafel van Zes”. Met ongetwijfeld de beste bedoelingen spreekt deze managerselite een taal die intussen het kunstbegrip zelf steeds verder aantast en uitholt. Al jaren vergiftigt dit jargon het spreken over kunst in het publieke debat.

Niet alleen behoort deze taal inmiddels tot de ideologische grondslagen voor een volstrekt destructieve “hervorming” van het kunstleven door de huidige regering, bovenal vormt zij een regelrechte belediging voor onze beroepseer als kunstenaars. Op geen enkele manier weerspiegelt deze bloedeloze fraseologie van de “culturele sector” waar het bij kunst werkelijk om gaat.

Wij hebben ons leven in dienst van die kunst gesteld. Wij werken elke dag aan de verdere scherping van onze inzichten in onze artistieke discipline. De bestuurselite spreekt niet namens ons. Wij, kunstenaars, eisen de taal weer op.

De volledige tekst van het manifest, met de ruim 300 oorspronkelijke ondertekenaars en een mogelijkheid om mede-ondertekenaar te worden, is nu te vinden op The Ear Reader.

Kambiz Roustayi

Samuel Vriezen — Thu, 14 Apr 2011 00:13:00 GMT

Een verwarde man
brandt
en geeft een licht
dat het land niet wil zien.

Een verwarde man.
Dat zegt de krant.

De regels zijn helder.
Dat zegt de minister.

Een man
die het land niet wil zien
gaat op
in zijn heldere licht.

Geschreven naar aanleiding van de zelfverbranding van Kambiz Roustayi, asielzoeker in Nederland. Voor meer reacties die op internet te vinden zijn, zie onder meer hard//hoofd, joop.nl, en dit gedicht van Joost Baars. En op Facebook: Rozalie Hirs. Ik wil dat er nog veel, heel veel, oneindig veel stemmen bijkomen.

Twee nieuwe essays online, over Jeroen Mettes en over de verdediging van het componeren

Samuel Vriezen — Sat, 18 Dec 2010 18:37:00 GMT

Voor het Vlaams-Nederlands Huis deBuren schreef ik een korte beschouwing over de literaire nalatenschap van Jeroen Mettes en de betekenis van internet voor zijn werk, compleet met terugblik op de poëtische weblog-scene vijf jaar terug, en een vergelijking met de situatie vandaag: een zekere verstijving lijkt te zijn opgetreden, maar hopelijk kan het werk van Mettes ons in beweging houden.

En voor wie eens echt de tijd ergens voor wil nemen: er is een mooi nieuw tweetalig webmagazine over het componeren, The Ear Reader. Voor deze site schreef ik een lang essay over de verdediging van het componeren onder de titel De Vrije Muziekpraktijk. Hierin onderwerp ik veelgehoorde strategieën om het componeren als kunstvorm te verdedigen aan een kritisch onderzoek aan de hand van teksten van Klaas de Vries, Cornelis de Bondt en Micha Hamel. Elitarisme, traditionalisme, de ideologie van de pluriformiteit en het publiek als uitgangspunt worden afgewezen, ten gunste van een componeren dat kennis van mogelijke klankervaringen wil delen met principiëel onbegrensde groepen mensen.

Over Anna Tilroes Ja-sprong

Samuel Vriezen — Sun, 28 Nov 2010 01:37:00 GMT

Afgelopen vrijdag, 26 november 2010, vond in Perdu een debat plaats rondom Anna Tilroes nieuwe pamflet, De Ja-sprong: Naar een nieuwe vitaliteit in de kunst, haar kritische reflectie op het hedendaagse kunstbedrijf. In dat boek bespreekt zij de overheersende rol van de kunstmarkt, de invloed van die markt op de kunstinstituten, de rol die kunstenaars, curatoren en verzamelaars in deze constellatie spelen, en wat de kritiek en het museum zouden kunnen doen om tot de onafhankelijke waarde van de kunst weer te herstellen.

Het debat bestond uit een presentatie van Tilroe en referenties van Merijn Oudenampsen, Joost de Bloois, Jonas Staal en mijzelf. Mijn tekst volgt hieronder.

Toen ik De Ja-sprong van Anna Tilroe had gelezen dacht ik twee dingen.

Ten eerste: wat een zegen, dat ik werk in velden waar de markt zeer, zeer klein is. Ik ben dichter en componist, in beide gevallen werkzaam in betrekkelijk obscure uithoeken. En ter ondersteuning heb ik tal van nevenfuncties gehad: pianist, performer, redacteur, concertorganisator, essayist, criticus, curator. In zowel de poëzie als in de kamermuziek die me interesseert lijkt de markt een heel bescheiden factor. Wat niet wegneemt dat er ook hier sprake is van machtsverhoudingen en van een kunstpolitiek, natuurlijk. Maar ze werkt niet in de eerste plaats via een markt, via investeerders, via sheiks en foute kapitalisten die ik absoluut op mijn hand moet zien te krijgen. De belangrijkste politieke vraag waar ik steeds mee geconfronteerd wordt is: welke mensen ken ik die ik enthousiast kan krijgen om mee te doen aan een goed idee?

Mijn economie lijkt dus heel anders te werken dan de bijna totalitaire markteconomie van de kunstwereld zoals Anna Tilroe die schetst. Charles Bernstein, een van de belangrijkste experimentele dichters en essayisten in de Verenigde Staten, beschrijft de economie van de poëzie als volgt:

The economy of poetry is antipathetic to profit, it’s a “negative” economy. As James Sherry once remarked, if you take a sheet of plain white paper, perhaps it’s worth a penny, but if you write a poem on it, it’s worth nothing. It can no longer be sold. But, then again, that nothing is worth quite a lot. You’ve created negative value. Put a different way, that just shows that there are different kinds of economies and that poetry is an exchange economy.

Wat er geruild wordt is poëzie. Dichters leveren elkaar continu een negatieve waarde. En deze zeldzame, negatieve waarde gebruiken ze voor de fabricatie van objecten die vrijwel nooit grote beleggingswaarde gaan vertegenwoordigen. Ze richten bijvoorbeeld uitgeverijtjes op en tijdschriften en organiseren evenementen in lokale kroegen of theaters. Ze schrijven essays over elkaars werk, waarmee ze alleen maar meer negatieve waarde produceren.

Het belangrijkste punt voor mij is dat in mijn wereld productie, organisatie en receptie een nauwer circuit lijken te vormen dan in de wereld die Tilroe beschrijft. Veel dichters zijn op een bepaald moment van hun leven ook recensent of redacteur. Dat geldt ook voor de manier waarop ik mijn componeren steeds weer blijk aan te pakken. De stukken die ik schrijf vereisen vaak eigen vormen van organisatie van uitvoerenden of zijn specifiek gedacht voor alternatieve podia, waardoor ik met enige regelmaat weer opnieuw ensembles samenstel, zelf concerten organiseer of als uitvoerder optreed in eigen werk of dat van collega's.

*

Het tweede wat me opviel aan De Ja-sprong was de nadruk op interpretatie, op het verhaal van de kunst, als sleutel tot haar politieke werking. Kort gezegd geeft Tilroe een meeslepend portret van een door de markt beheerste kunstwereld, waarin marktwaarden en machtsposities bepalend zijn voor de waarde van de kunst. Om hier verzet tegen te kunnen bieden pleit Tilroe voor een hernieuwde inzet van met name critici en van de musea. Deze moeten de positie van de kunst versterken; de critici kunnen dat doen door "erop te wijzen dat goede kunst altijd in verband staat met morele vraagstukken, levensbeschouwing en verantwoordelijkheidsgevoel", en het museum door de kunst te voorzien van een rijke en dynamische discursieve context, een "voorraadkamer van verhalen, wachtend op vertellers die zich willen inleven in wat gelijk opgaat met hun eigen verhaal of eraan voorafgaat, om beter te begrijpen hoe het zover heeft kunnen komen." Als deze rollen weer vervuld worden dan zal de markt, volgens de laatste zin van het boekje, niet meer sturend maar volgend worden.

Dat is een optimistische gedachte waarvan de precieze uitwerking me eerlijk gezegd een beetje abstract is gebleven, waarschijnlijk omdat er niet nader op de morele positie van de kritiek en het museum an sich wordt ingegaan of op morele posities überhaupt. Maar wat me nu het meest interesseert is hoe de politieke werking van de kunst, haar mogelijkheid om verzet te bieden tegen de markt, niet uit de kunstproductie zelf moet komen, maar uit de manier waarop de gemeenschap de kunst leert lezen (met dank aan criticus en museum). De politiek van de kunst gaat kennelijk niet via haar productie maar via hoe we haar decoderen. Anders gezegd: kunstpolitiek is hier geen politiek van presenties, maar van representaties.

Deze opvatting van politiek lijkt niet vreemd te zijn in de beeldende kunstwereld. Zo vond ik het intrigerend om een vergelijkbare opvatting van politiek tegen te komen bij Jonas Staal, die zich eerder in NRC tegen de kunstpolitieke opvattingen van Tilroe had gekeerd. In een gesprek met collega-kunstenaar Harmen de Hoop zegt Staal bijvoorbeeld: "Politiek gaat over de wijze waarop je je met je idealen verhoudt tot de wereld om je heen. Specifieker nog gaat het over de vraag hoe je je idealen ten opzichte van anderen vertegenwoordigt. Voor mij is kunst het instrument voor die vertegenwoordiging. Om deze reden beschouw ik mijzelf als een politiek kunstenaar." [mijn cursivering, SV]

Ik vind dat opvallend, omdat in mijn opvatting de politieke processen beginnen vooraf aan de representatie. Voor de representatie is er presentie. Voor de interpretatie is er al een groep, het begin van organisatie. Elke politieke geste houdt in dat je ergens voor gaat staan, maar dat betekent vooral ook dat je ergens gaat staan. Politiek handelen is zeggen: Wij zijn hier en we zijn bereid.

Dat betekent ook dat ik andere nadrukken leg als het gaat om het politieke in de kunst. Van de kunst wil ik niet in de eerste plaats weten op welke manier ze speelt of breekt met verhalen en symbolen, maar hoe ze mensen organiseert, in beweging zet en samenbrengt. En dat laatste bedoel ik niet symbolisch, maar letterlijk; niet in een abstracte toekomst, maar hier en nu. Ik doe bijvoorbeeld op dit moment mee aan de lezing van de One Million Years-boeken van On Kawara in het Stedelijk Museum, waar steeds twee mensen (een man en een vrouw) afwisselend een aantal totaal onbegrijpelijke jaartallen uit het verre verleden of de verre toekomst opleest. Ik beschouw dit als een politiek werk, maar het politieke heeft volgens mij nauwelijks iets te maken met enige vertegenwoordiging of verhaal. Het werk is immers nagenoeg betekenisloos, niemand weet waar die jaartallen voor staan of wat er toen is gebeurd, dan wel of de mensheid tegen die tijd nog bestaat. En toch is het oplezen een simpele vorm van speculatieve politiek. Op volstrekt toevallige gronden worden steeds twee mensen en wellicht enkele bezoekers samengebracht. Dat is één propositie, één van de vele mogelijke modellen voor menselijke coëxistentie. De representatieve betekenisloosheid van dit werk werkt zelfs als een weldadig geweld, die het paar juist de maximale vrijheid geeft om zich tot de absurde dwang van de situatie te verhouden. De politieke situatie van het lezen van On Kawara is maar kort werkzaam maar ze is in die tijd wel degelijk volkomen reëel, en zou wellicht zelfs een model kunnen vormen voor weer andere manieren waarop mensen zich kunnen organiseren.

Ik ervaar het lezen van die jaartallen met steeds een andere dame bovendien als iets muzikaals. En dat is niet gek, en wijst ook misschien op de achtergrond van het verschil tussen mijn opvatting van het politieke en de opvattingen die ik bij Tilroe en Staal lees. Immers, het maken van een concert is niets anders dan het organiseren van mensen. In mijn muziek interesseert weinig me zo sterk als het ontwerp van de gezamenlijke verantwoordelijkheden van de musici, en/of van het publiek. Wellicht gaat dit verschil terug op een diep verschil tussen de media. De beeldende kunst immers is geneigd te denken vanuit objecten, die zelf niks doen. Een gemeenschap daaromheen is uit de aard der zaak al snel een gemeenschap van omstanders die via interpretatie en kritiek zich verhouden tot het mysterieuze object. Terwijl de muziek, hoe vaak ze ook in formele termen wordt beschreven en geanalyseerd als "ding" (partituur, opname), in de eerste plaats het tonen van een samenwerking van mensen is die zich tegelijk en voor hetzelfde doel in hetzelfde vertrek bevinden.

*

Iets wat ik minder bevredigend vond aan De Ja-sprong was wat het boek te zeggen heeft van het doen en het samenwerken van mensen binnen de kunstwereld. De analyse in termen van instituten die elk een eigen rol hebben en elk een eigen agenda houdt het beeld van de kunstwereld zeer gecompartimentaliseerd. Misschien is dat een soort onvermijdelijke vloek van de kunstwereld. Toch zou ik graag meer horen over de samenhang die er is tussen productie van werken en de organisatie van een wereld daaromheen, in al of niet voorlopige instituten. Dat geldt óók voor de kritiek. Bij een kritiek die verhalen fabriceert voor de objecten die zogezegd op een totaal andere afdeling worden gemaakt kan ik me niet veel voorstellen als politieke kracht. Is het niet zinvoller om op zoek te gaan naar gemeenschappelijke agenda's van kunstenaars, organisatoren en critici? Welke organisatie is er voor de productie van een bepaalde artistieke waarde nodig? Dat lijken mij politieke basisvragen.

Tot slot, bij wijze van toepassing, een korte opmerking over het curatorschap. Tilroe schetst de toegenomen macht van de curator als gevolg van een democratisering die in de kunstproductie, en in de waardenproductie, zelf zou hebben plaatsgevonden: "De kunst heeft [...] een enorme vrijheid gekregen: alle stijlen, onderwerpen en culturele invloeden liggen open. [...] Maar zoals altijd bij grote bevrijdingen ontstaat er daarna een machtsvacuüm. Daarin is een nieuwe autoriteit opgedoken, de curator." De kunstenaar beschikt daarbij nog wel over een eigen macht, over een "toverstok" die de criticus niet heef en waarmee hij iets tot kunst kan maken, maar de criticus heeft wellicht een eigen "toverstok" waarmee kunst kan worden herkend. Welnu, een belangrijke tendens in de avant-garde is altijd de ontmythologisering van de toverstok van de kunstenaar geweest. Als dan op dit moment de "toverstok" van de curator het magische middel is dat de kunstwereld organiseert en de kunstmarkt faciliteert, is het dan niet tijd voor een radicale democratisering van het curatorschap? Laten we gewoon dit afspreken: zoals elke mens kunstenaar is, is vanaf vandaag elke kunstenaar curator.