Heksen zijn omgeven door mysterie. We kennen de oude vrouwtjes die met paddestoelen en kruiden in de weer waren. Bijna alles wat je er over vindt in boeken en op internet is bedoeld om het gevoel van mysterie te genereren. Het zijn "Mysteries of the Unexplained", om Southpark maar weer eens aan te halen. En ook de wetenschap doet uitspraken zonder te verifieren. Zo zouden mislukte graanoogsten en de daarop volgende teelt van rogge tot gevolg hebben gehad dat mensen werden vergiftigd door de hallucinerende schimmel 'moederkoren'. Deze mythe was ontstaan in Massachusetts, maar bleek daar niet houdbaar. In schotland werd weinig rogge gegeten, dus deze theorie gaat ook daar niet op.
De Heksendatabase
Maar verbazingwekkend genoeg is er best veel bekend over de heksen in Schotland.
Er is een database met daarin 3837 gevallen van beschuldiging van hekserij. Deze database aardig compleet. Het is niet zo dat alle informatie over elke heks bewaard is gebleven, maar er is genoeg om een aantal mysteries te ontzenuwen. Sommige mensen noemen getallen die veel hoger liggen, tot aan 9 miljoen voor heel Europa, maar ook dat is fictie.
Heksen waren niet enkel oude vrouwtjes. 15% waren mannen, en de leeftijd is met een normale guass-kromme verdeeld. Het centrum van die curve lag bij 40, wat bij te toenmalige leeftijdsverwachting mischien wel hoog is, maar niet extreem. Op het vaste land van Europa was ook 15% man, maar in de Baltische staten, en Rusland was het 50% en op IJsland zelfs 90%.
Opvallend genoeg waren de meeste heksen, in tegenstelling tot wat nu vaak gezegd wordt, geen genezers of wroedvrouwen. Waarschijnlijk waren ze niet arm.
De heksen werden gemarteld, meestal door ze wakker to houden. Daarvan ga je hallucineren, wat leidde tot bekennen. Naast getuige verklaringen en bekentenissen was hekseprikken om ongevoelige lichaamsdelen te vinden een manier bewijs te vergaren voor de veroordelingen. Er zijn 10 mensen bekend die heksenprikken als beroep hadden.
Ook het beeld van levend verbranden is onjuist. Ze werden eerst gewurgd. Ook de mensen die enkel werden veroordeeld tot de brandstapel, werden meestal toch eerst gewurgd. De rechters werden in de loop van de tijd kritischer op de bewijsvoering. Bekentenissen die tijdens het martelen werden verkregen werden verworpen, het hekseprikken werd gezien als frauduleus, en de getuigeverklaringen werden in twijfel getrokken. De heksenvervolging stopte langzaam. In 1727 was de laatste. Later werd de wet aangepast. Het vijnzen van hekserij werd verboden, de straf was 1 jaar.
Het mooiste van deze database is dat het laat zien hoe de geschiedenis via de overlevering niet goed wordt doorgegeven. Niet alleen zijn de cijfers schromelijk overdreven, ook de wetenschappelijke theoriën over de gebeurtenissen gaan hun eigen leven leiden, ook als ze allang verworpen zijn.