Vorige week mocht ik een avond genieten van Joop Visser en Jessica van Noord in het Oranjecomite van de Balthasar Gerardtszstraat. Aan het begin merkte Jessica op dat er wel degelijk een rode draad in het programma zou zitten, kijk maar en ze liet een bol rode wol zien. Ook al lijkt het niet: er moet een lijn in het programma zitten, anders kom je niet tot een eind, dan wordt het een verhaal zonder pointe.
Er wordt gezegd dat mevrouw Joanne Rowling tijdens een treinreis op het idee kwam om een verhaal te maken over een tovenaarsleerling. Dat kan ik me heel goed voorstellen. Er wordt ook beweerd dat ze voordat ze ging schrijven haar ideeën over het leven (en de dood?) van Harry Potter uitwerkte tot een plot voor zeven boeken. Ik merk dat veel studenten als trouwe lezers (of bioscoopbezoekers?) moeite hebben te geloven dat het eind van het verhaal al vaststond voordat er één letter op papier was gezet. Toch denk ik dat dit verhaal waar is: professionele schrijvers werken op die manier.
Ik heb wel eens gehoord dat acteurs en actrices die meespelen in populaire soaps als eerste een sterfscène moeten opnemen. Die wordt dan ingemonteerd en uitgezonden als bij succes de onderhandelingen over de gages niet tot een aanvaardbaar resultaat leiden. Het eind staat dus vast.
Heb je wel eens een detective gelezen? Zo'n boek waar op pagina één 'n moord wordt gepleegd waarbij jij als lezer zeker weet wie dat gedaan heeft. Je moet alleen het hele boek nog even doorworstelen om daarvan op de laatste pagina de bevestiging te vinden. Maar helaas. Op de laatste pagina lees je dat het toch heel anders is: de combinatie lijk / dader / mogelijkheid / motief is toch heel anders. Dat maakt zo'n boek spannend.
Overigens, toen ik bij justitie werkte, vertelde ik tijdens een koffiepauze aan collega's dat ik sinds enige tijd de TV detectives niet meer boeiend vond want er zaten óf storende fouten in de opnames óf ik wist al meteen wie het gedaan had. Die ervaring bleek iedereen te hebben, een vorm van beroepsdeformatie waardoor je op dingen gaat letten waar anderen niet alert op zijn. Geen van de collega's bleek nog geïnteresseerd te zijn in dat soort uitzendingen. Alleen Blowup van Antonioni bleef de mannen boeien. De kracht van die film is de zeer bijzondere verhaallijn en uiteraard de vraag of de moord op de foto staat of niet. Dat hield de collega's bezig! Ja inderdaad: de beste speurders van ons land verschillenden van mening over lijk / dader / gelegenheid /motief in deze film.
Wat is nu de verhaallijn van deze page/post? Wat is de plot?
Ik weet dat de meeste studenten geen groot schrijver zijn en dat misschien ook niet willen worden. Geloof me, schrijven is leuk: feiten overbrengen zodanig dat de lezer ze aanvaardt, meningen overbrengen zodat de lezer erin gelooft en emoties overbrengen zodat de lezer echt blij is als Harry P blijft leven ofwel echt bedroefd en ontdaan is als hij in de strijd het leven laat...
Zeg niet dat jullie dat niet kunnen. Die liefdesbrief kunnen jullie wél schrijven en dat dump-sms-je óók. Dus het moeilijkste beheersen jullie al. Nu nog leren schrijven over feiten en meningen.
Op dit moment krijg ik van veel studenten een 'eerste opzet' binnen voor hun analyse. In het algemeen uitgebreide verhalen over het bedrijf ('ik heb de bedrijfsbeschrijving gewoon overgeschreven van interne stukken want ik denk dat dat het duidelijkste is' = niet dus) die lees ik en dan denk ik... waar gaat het naartoe? Soms komt er een probleemstelling als een duveltje uit een doosje, dus zonder enige relatie of samenhang met het voorafgaande. Een enkele keer lees ik... 'er is hier eigenlijk niets te onderzoeken want alles is hier prima in orde!'
Het is echt essentieel dat voordat je ook maar één letter op papier zet... je vaststelt waar het allemaal op uitdraait. Net als Joop en Jessica, Joanne, en Michelangelo... Als ze dat niet gedaan hadden kwam de voorstelling niet tot een eind, kwam het boek nooit af en kon de film niet gemaakt worden.
In de college's vinden de studenten het niet leuk als ik zeg dat er geen grote schrijvers in de zaal zitten, toch gedragen de meesten zich alsof ze groter zijn dan Michelangelo en denken iets te kunnen schrijven zonder te weten wat. Dát heet een openbaring en daarvan is de ervaring dat iedereen erin leest wat hem of haar te pas komt. Dat schept veel geluk, maar zeker ook veel ellende.
Als je niet weet WAT je gaat schrijven kun je maar beter NIETS schrijven. Als je het niet weet leidt het nergens toe, hoogstens tot iets waar elke lezer op een andere manier mee aan de haal gaat en dan blijf jij met lege handen = zonder onderzoeksvraag achter!
Met als uitgangspunt de probleemstelling die je in eerste instantie van het bedrijf gekregen hebt ga je FEITEN verzamelen. Feiten binnen het bedrijf (plannen, notities), feiten over de omgeving (klanten, concurrenten), feiten over de markt. Probeer die feiten onder te brengen in schema's, in modellen en bedenk wat er ontbreekt. Soms lijkt dat heel essentieel ('er is hier geen visie en geen missie, ook een strategie heb ik nog niet kunnen ontdekken') maar feiten op zich hebben geen betekenis. Die krijgen ze in de samenhang van modellen en theorieën en niet in het minst door je eigen vakmatige oordeel erover.
De feiten en meningen vormen de oorspronkelijke vraag tot een meer precieze - onderzoekbare - probleemstelling. Dat verhaal ga jij in het analyse verslag vertellen!
Als je de plot 'in je hoofd hebt' jammer: maar dan telt het niet. We hebben het over schrijven en dat is iets heel anders dan associatief nadenken en vergeten en er een heleboel dingen bijhalen die er niets mee te maken hebben. Laat dat over aan de verdachte van de moord!
Je moet de plot dus opschrijven vóór je begint te schrijven.
Dan val je niet meteen aan: begin met die onderdelen die je toch moet doen en die - al doende - je gedachten focussen.
Begin met een voorwoord: een algemeen verhaal van enkele regels over je studie en de mensen die je nu zo goed helpen om die studie af te ronden. Mooi dat is klaar. Misschien een paar weken voor de officiële inleverdatum nog eens herzien. Intussen kun je het eens laten lezen voor kritisch commentaar.
Dan de titelpagina. Ook zoiets dat altijd kan. Op zoek naar het logo en het leuke plaatje. En dan: de titel. De titel die moet vertellen waar het over gaat. Een sprekende titel! Lekker als dat alvast klaar is.
Inleiding: korte schets van het stagebedrijf en de probleemstelling die zij hebben geformuleerd of het probleemgebied dat zij hebben aangegeven. Daar heb je meestal geen ingewikkelde strategieën voor nodig.
Literatuur: het helpt om een apart hoofdstuk in te richten rond de vragen: wat staat er in mijn leerboeken over dit onderwerp? wat staat er in andere boeken en tijdschriften over dit probleem en wat kan ik van andere schrijvers/ onderzoekers leren? is iets soortgelijks al eerder onderzocht en misschien wel opgelost? wat staat er op internet over soortgelijke situaties? wat is de actualiteit van mijn probleem: kranten, periodieken, ezines, nieuwsbrieven... Wat kun je van anderen leren? Welke ideeën, theorieën, modellen, vakken hebben zij gebruikt?
Intussen werk je op je stagebedrijf. Je kijkt rond, noteert dingen die je opvallen, kijkt en registreert hoe dingen gaan...
Langzaam maar zeker, zo leert de ervaring brengen al deze activiteiten je tot de behoefte 'de plot' vorm te geven: maak een schema met de verhaallijn. Dat kan een mindmap zijn of een Ishikawa diagram of ...
Als ik schrijf gebruik ik daar een vel A3 voor of een flap. Dat is handig om op de muur te hangen als je de zaak uitschrijft zodat je de grote lijn kunt vasthouden. Plotselinge originele kreatieve invallen verwerk je niet alsnog in je verhaal: die noteer je. Werk eerst de oorspronkelijke idee maar eens uit en die fantastische invallen, bewaar die maar voor de tweede versie. Het moet eerst nog maar eens blijken dat ze zo geweldig zijn.
Eerlijk gezegd: mijn schema begon met mevrouw Rowling en Antonioni kwam er niet in voor. Maar tussen schets en uitschrijven bezocht ik mijn favoriete theater en zoekend naar iets anders dan Chief Inspector Morse kwam ik op Blowup.
Zo ontwikkelt zich een tekst met zweet en soms met bloed en tranen. Van de losse rode draad breien we een aantrekkelijk werkstuk.
zie ook:
rode draad
de rode lijn (2006)
deze informatie is ook gepubliceerd op de site bachelorscriptie