Maandag – Amsterdam – Los Angeles
Zo’n 60 Amsterdammers bezochten onder de vlag van Amsterdam Partners de steden Los Angeles en San Francisco. Doel van de reis was te bestuderen hoe de creatieve industrie zich in die steden ontwikkelt, contacten leggen met Amerikaanse bedrijven en natuurlijk onderling netwerken. De delegatie bestond uit vertegenwoordigers van de gemeente, de grote bedrijven in Amsterdam, de hbo-instellingen en de universiteit van Amsterdam en vertegenwoordigers uit de nieuwe media industrie. Het gezelschap had elkaar één keer eerder ontmoet in de ambtwoning van de burgemeester, die ook officieel delegatieleider was.
De HvA werd vertegenwoordigd door cvb voorzitter Sijbolt Noorda, Willemijn Maas (directievoorzitter Economiecluster), Tonnie Triezenberg (Instituut voor Information Engineering Almere) en mijzelf.
Op schiphol worden via de achterdeur naar het vliegtuig geleid. Na 10 uur vliegen installeert de delegatie zich in het hotel en winkelt in het Beverly Centre. ’s Avonds dineren we in een speciaal daartoe afgehuurd restaurant. De delegatieleden stellen zich voor en iedereen vertelt wat hij komt halen en brengen. Op tijd met de bus naar huis.
Dinsdag – seminar – network lunch – Lucky Brands – pootje baden in de Pacific – borrelen bij de consul
Wakker worden in Los Angeles. De dag start heel Amerikaanse om acht uur met een breakfast seminar en een network lunch. Nederlandse en Amerikaanse sprekers wisselen elkaar af rond de thema’s van deze reis. Wat zijn de ontwikkelingen in de markt, wat gebeurt er op het gebied van content en dan met name in games, wat betekent dit voor de competenties van het personeel? Job Cohen verricht de formele aftrap met een filmpje dat begint met…. De burgemeester op de fiets die niet verder kan rijden omdat de gracht is opengebroken.
Lee Feldman van het o.a. in Amsterdam gevestigde Blast Radius geeft voor de Amerikaanse gasten een inspirerend overzicht van wat Amsterdam allemaal te bieden heeft voor de mensen die zich bezighouden met de 3D’s: Dream Up, Develop & Deploy van wat je maar wilt. Volgens Lee is Amsterdam bijzonder omdat de stad je de ruimte geeft om te reflecteren en even stil te staan bij waar je mee bezig bent. Maak een wandeling langs de grachten en je komt iets geks tegen. Precies dat hebben creatieven nodig om te kunnen blijven presteren. Er zijn bovendien goede opleidingen in Amsterdam en de regio zo meent hij.
Paul Römer (Endemol Nederland) schetst de ontwikkelingen op het televisiekanaal. Hij legt uit dat het businessmodel van de omroepen / zenders nu rap achterhaald zal worden. Het huidige verdienmodel is gebaseerd op het aantrekken van een bepaald publiek op een bepaald moment zodat het de commercials kan bekijken. Omroepen zijn dus experts in scheduling en precies die rol wordt overbodig zodra tv content on demand opgehaald kan worden. Mobiele apparatuur creeërt nieuwe gebruiksmogelijkheden, maar het is nog onduidelijk hoe daar geld mee verdiend kan worden. De nieuwe businessmodellen liggen nog niet op de plank, maar duidelijk is dat de consument zal gaan betalen voor allerlei diensten. En dus wordt het erg belangrijk om bij de ontwikkeling van nieuwe formats voor het televisiekanaal te gaan begrijpen wat de consument nu eigenlijk beweegt. Naar zijn mening is de input van Cognitie Wetenschap nodig om ontwikkelaars bij te brengen met welke content en applicaties zij werkelijk impact kunnen hebben op de consumentenmarkt.
Media Republic (130 medewerkers) presenteert het nieuwe game Killzone, waarmee het hoog in ranglijst van Playstation Games terecht is gekomen. De zaal wordt even stil. Killzone schetst een ruige wereld waarvan artwork en setdressing bij mij herinneringen oproepen aan Lenie von Riefenstahl’s ‘Triumph des Willens’. Een nieuwe game is Ecky, een website waar je gedurende 6 dagen een virtueel kind kunt onderhouden. Slaagt je missie, dan stapt het kind de wijde wereld in. Het businessmodel draait op adverteerders die betalen voor productplacement bij de producten die je voor je virtuele kind kunt kopen.
Na de koffiepauze brengt Ton van der Gaag (KPN Regio Amsterdam) het publiek op de hoogte van de ontwikkelingen in het telefoniekanaal. Reeds 12% van alle Nederlandse huishoudens heeft geen vaste telefoon meer. De curves van GPRS en UMTS toestellen gaat steil omhoog. Bellen wordt in de toekomst gratis, nieuwe dataservices moeten in de orgen van Van der Gaag voor groei bij telecom providers gaan zorgen. Hij onderschrijft de mening van Römer dat de businessmodellen hiervoor nog uitgevonden moeten worden: ‘Dat is overigens ook creatief werk’.
Aansluitend gooit Marleen Stikker van WaagSociety hoge ogen met haar presentatie van Amsterdam:1550, een UMTS game voor VMBO leerlingen over de stad in de middeleeuwen rond het mysterie van de onbrandbare hostie. Stikker poneert de stelling dat de spelers zelf de killerapplicatie zijn..
De ochtend wordt afgesloten met een presentatie door Michael McCracken (COO van Underground Online) met een aardige schets volgens de persona methode van de mensen die in de creatieve industrie werken. De competenties van Interactieve Media zijn 1 op 1 herkenbaar.
Tijdens de lunch een presentatie van Nintendo, waarin de hele keten van concept tot consument aan bod komt. Er is ook vijf minuten tijd om Mark Meadows te begroeten, game designer en gepromoveerd op het onderwerk ‘pause and effect’ in interactieve media toepassingen. Vorig jaar verbleef Mark enige tijd als artist in residence bij WaagSociety en verzorgde hij een gastcollege aan de studenten Interactieve Media. Mark heeft het geweldig naar zijn zin in LA met een 30 miljoen groot dollar project. Ik breng hem de groeten van onze docenten en studenten over. We besluiten het maken van afspraken over zijn bezoek aan Amsterdam per email afhandelen.
’s Middags vertrekt de delegatie per de bus naar Santa Monica voor een bezoek aan Lucky Brand Jeans. Een retailconcept van vrije tijdskleding, dat door Mexx naar Europa zal worden gebracht. Het bezoek viel een beetje in het water omdat de groep behoorlijk groot is. Het uurtje vrij wordt door de meeste delegatieleden benut voor een bezoek aan het strand. Willemijn en ik ontdoen ons van panties en laarzen en kuieren naar kustlijn. Pootjebaden in de Pacific! We verbazen ons over het lege strand. Zeker nog te koud. We filosoferen over het verhaal dat de reisleidster ons vertelde over de ‘drive’ van LA. Hoewel de entertainment industrie slechts op de 5e plaats staat, heeft zij een sterke stempel gedrukt op de cultuur van het gebied. De meeste mensen dromen ervan in Beverly Hills te wonen en in Hollywood te werken. Beverly Hills heeft de hoogste juweliersdichtheid ter wereld. De openbare ruimte is prachtig verzorgd. En ja, als het qua temperatuur mogelijk om het hele jaar door in zomergoed langs de boulevard te flaneren, dan is het inderdaad maar beter om strak in het vel te zitten.
.’s Avonds borrel bij de Nederlandse consul thuis. Consul en burgemeester speechen over de banden tussen de steden vanaf de rand van het zwembad, daarna zijn er lekkere hapjes. Om 10.00 terug in het hotel om nog wat te drinken in de bar.
Woensdag – EA3 – vlucht naar San Francisco – Supperclub
Een groot deel van de delegatie vertrekt al heel vroeg naar San Francisco om ’s middags een bezoek aan Ex’pression College af te leggen (waarover later meer). Zo’n 20 mensen vertrekken later, zodat er tijd is om de EA3 beurs te bezoeken.
Het wordt een bliksembezoek van 2,5 uur, vakkundig in elkaar gezet door Kurt Kratchman van Blast Radius. Een beurshal zo groot als de halve RAI was gevuld met de nieuwste hardware en software. Tijdens de beurs wordt de Playstation 3 geïntroduceerd en vinden de premieres plaats van ladingen nieuwe spelletjes voor de nieuwe Gameboy.
Binnen is onmiskenbaar de 24ste wereldoorlog tussen de Action Men en de Barbies uitgebroken. De ene stand is nog groter dan de anderen en overal staan grote schermen waarop demo’s draaien. Na de rondleiding stroop ik het laatste uur samen met Kurt de grootste hal af op zoek naar opvallende trends en meest populaire markting concepten. Over de trends kunnen we kort zijn: heel veel spellen met krijsende en moordende aliens en ander eng gespuis, en veel games naar de film (James Bond, Shrek, The Godfather) of de tv-serie (ER), ook al gelooft niemand dat dit soort games echt succesvol zullen worden. Veel spellen zijn gemaakt in realistische 3D animatie. Kurt vertelt dat er in LA een markt ontstaat voor goed gebouwde acteurs die hun lichaam laten ‘rippen’ om het 3D figuur goed te kunnen modelleren. Mobiele games komen maar moeizaam van de grond omdat er tussen operators geen afspraken zijn over het doorsturen van dataverkeer. Met als gevolg dat je nog geen sms’ je kunt versturen als zender en ontvanger niet dezelfde provider hebben.
Met de marketingconcepten zijn we we snel klaar. Op een beurs is het de kunst om een lange rij voor de stand te creëeren. Daarvoor zijn verschillende methoden. Meest populair zijn de ‘booth babes’ die de bezoekers de gelegenheid bieden tot een ‘photo opportunity’ waarbij net geen tepels te zien zijn. Merchandising weggeven in de vorm van poppen, speelkaarten, t-shirts of knipperende gadgets komt op een goede tweede plaats. Op de derde plaats en naar onze mening het meest inhoudelijk: gelegenheid om een nieuw level van een game of zelfs een geheel nieuw game gratis te downloaden.
De beurs is niet open voor het publiek, maar het was wel duidelijk dat er uitsluitend liefhebbers aanwezig zijn. In grote drommen gapen ze naar grote schermen met demo’s en commercials. Veel mensen zijn van de pers: ook bloggers kunnen een accreditatie krijgen. Verder veel developers, designers en retailmensen.
De grote klappers zijn de stand van Nintendo (nieuwe gameboy) en die van Electronic Arts (o.a. The Sims). Kurt leidt ons speciaal langs de landenstands voor het geval we op het idee komen ons volgend jaar als Nederland te presenteren in Los Angeles. De boodschap is duidelijk: de landenstands leggen het op deerniswekkende wijze af tegen het visuele geweld waarmee de hardware fabrikanten en uitgevers hun nouveautés presenteren. Michiel Frackers denkt dat we hier het beste het Holland House neer kunnen zetten of anders de Amstel Ballenbar. Drank op de beursvloer is echter streng verboden.
Met tuitende oren proppen we in het busje op weg naar het vliegveld een lunch naar binnen. Verwend als we inmiddels zijn, denken we in de rij voor de controle alweer voor een VIP behandeling in aanmerking te komen. Het tegendeel is waar, we zijn naar de rij voor extra grondig controleren gedirigeerd! Schoenen uit, riemen af, colbertjes uit, laptops uit de tas en dat alles op snauwerige toon. De poortjes piepen nog steeds onrustbarend als de half ontklede delegatie er doorheen gaat. Michiel Frackers is ervan overtuigd dat Nederlanders extra gecontroleerd worden sinds de moord op Theo van Gogh. De lange rij geeft ons de gelegenheid om een nieuw level voor ons citygame te bedenken: je mag meteen naar level 5 als het je lukt om een bom het vliegtuig in te smokkelen. Frackers houdt de boel ondertussen goed in de gaten en demonstreert met welke typen uitgestreken gezicht we ons straks bij het poortje kunnen presenteren. Security is not amused.
’s Avonds worden we verwacht voor de pre-opening in de Supperclub San Francisco. Het meubilair is nog niet gearriveerd, maar de acts zijn er wel. Supperclub is aan het uitbreiden met vestigingen in Europa en de US. Onlangs werd een cruiseschip aangekocht. De afdeling ‘Supperclub on Location’ verzorgt partijen waar ook ter wereld met een mobiele partykit. Die werd ook ingezet om de ruimte in San Fransisco aan te kleden.
Eenmaal binnen wordt meteen het verschil tussen San Francisco en Los Angeles duidelijk. In Los Angeles jaagt iedereen dezelfde droom na, in San Francisco is het vooral belangrijk om je zelf te zijn. De avond opent met een powerpoint waarin de Supperclub het concept en de ambities uit de doeken doet. Dan begint het lange wachten op de burgemeester van San Francisco, die zich uiteindelijk laat verexcuseren. Zijn vervangster heeft ook een mooie speech en neemt het cadeau van Amsterdam in ontvangst uit handen van Job Cohen: een in wit plastic gegoten lamp in de vorm van een amsterdammertje, verpakt in zilverplastic. Ze begint opgewekt met uitpakken maar bevriest wanneer er een wit topje te voorschijnt komt. Ze gelooft haar eigen ogen niet, maar alles wijst er op dat die knappe burgemeester van Amsterdam echt is komen aanzetten met een reuzendildo! Cohen weet de situatie te redden. De reputatie van de Amsterdammers als creatieve grappenmakers zit gebeiteld bij de gasten.
Aan het einde van de avond blijkt niet één van de creatieven maar delegatielid Jan de Rooij van Deloitte de volgende ronde in het citygame gewonnen te hebben: hij heeft als enige een een aansteker door de controle op het vliegveld weten te smokkelen. Om half twaalf naar het hotel en nog halfslachtige pogingen gedaan om een maaltijd opgediend te krijgen. We worden resoluut verwezen naar roomservice en druipen af naar onze kamers.
Om 12.00 op de rand van bad lang gebeld met echtgenoot Minne – die zelf net op kantoor bezig is met de ochtendpost.
Donderdag – Internet Archive – Six Apart – Ex’pression College –diner met Cisco
Bij het wakker worden totaal de kluts kwijt. Welke dag is het en waar ben ik? Ik poets mijn tanden terwijl ik zonder het te beseffen naar Alcatraz tuur. Het regent en het is koud. De dag begint met een presentatie van Brewster Kahle van The Internet Archive in een conferentiezaaltje van het hotel. Kahle en zijn organisatie verzamelen al tien jaar websites. Het archief vormt de basis van de ‘Way Back Machine’ waar je kunt zien hoe het internet er vijf of tien jaar geleden uitzag. Althans, je kunt alleen homepage zien en de links werken vanzelfsprekend niet meer. Belangrijk werk, want met de documentatie en archivering van websites is het nog steeds droevig gesteld. Ook ander materiaal wordt verzameld, zoals rechtenvrije muziek, cartoons, film en software. Kahle is op zoek naar een Europese host voor de Archives en is in gesprek met organisaties in Amsterdam en Parijs (Bibliotheque National). De interesse van Sijbolt Noorda is serieus gewekt
Een tweede interessant onderdeel van Kahles presentatie was het inzicht dat hij gaf in de manier waarop ideële initiatieven in het publieke domein leiden tot nieuwe bedrijven in de private sector. De technologie van het Internet Archive wordt bijvoorbeeld ook ingezet voor een printing on demand service die het mogelijk maakt om boeken die niet meer in de handel te zijn te scannen en af te drukken. En daar wordt echt geld mee verdiend.
Vervolgens brengen we onder leiding van Michiel Frackers [zie foto Frackers1]een bezoek aan het bedrijf Six Apart – zo genoemd omdat er slechts 6 dagen liggen tussen verjaardagen van beide oprichters. Drie jaar geleden benutten ze een periode ‘between jobs’ om in een paar weken tijd de eerste versie van hun blog software te ontwikkelen. Een jaar geleden haalde het bedrijf 11 miljoen dollar op bij venture capitalists.
Oprichtster Mena Trott (27) hield aan de hand van de geschiedenis van het bedrijf een exposé over de ontwikkeling van het fenomeen weblogs in Amerika. Tijdens dit bezoek kwam het voor het eerst tot een echte discussie, omdat een aantal delegatieleden ook ervaring had met weblogs. Die konden onderschrijven dat weblogs zich in korte tijd hebben ontwikkeld tot een volwaardig communicatie instrument, dat veelzijdig kan worden ingezet. Als marketingtool door opiniebladen, die er hun columnisten mee profileren. Als campagne instrument door politici, die het gebruiken om hun opinies uit te dragen. Als communicatiekanaal voor bestuurders.
Het aardige van blogs is je klein kunt beginnen. Je kunt kiezen of je mensen in staat stelt om te reageren en of deze reacties gepubliceerd worden. Wordt het zolangzamerhand geen tijd voor JobLog, waarin de burgemeester uit de doeken doet wat hem bezighoudt bij het besturen van de stad? Zou een leuke stageplek kunnen opleveren voor onze studenten Content en Communicatie…..
Mena houdt natuurlijk ook zelf een weblog bij, waarin ze deze week inging op het dilemma waar organisaties met hun wortels in het publieke domein voor kunnen komen te staan. Nogal wat mensen hebben belangeloos bijgedragen aan de start van Six Apart door de eerste versie van de software te testen en suggesties voor verbeteringen te doen. Zelf was Mena zeer actief in de online community met vele postings toen ze hulp nodig had om haar droom te verwezenlijken. Nu is het bedrijf groot gegroeid en communiceert ze bijna niet meer zo wordt haar verweten. Zeker te druk met het bewaken van de ‘competetive edge’ en met opletten wie over welke informatie beschikt.... Mena verdedigt zich in haar weblog door te stellen dat het bedrijf inmiddels meer dan 7 miljoen weblogs host en het veel tijd kost om het snel groeiende (53 medewerkers, 12 vacatures) bedrijf te (leren) managen. Daarnaast, zo schrijft ze, heeft ze sinds de start van Six Apart ook andere communities dan die van de eerste developers te bedienen: ze is een veelgevraagd spreker op congressen en bijeenkomsten en treedt daar op als ambassadeur van het fenomeen weblog. Het is medewerkers helemaal niet verboden om in weblogs inzicht te geven in de gang van zaken, maar iedereen heeft het simpelweg te druk.
Mena en het élan van Six Apart maakte veel indruk op de delegatie.
’s Middags in plaats van naar Google alsnog naar Ex’pression College met een klein clubje (Hermen Hulst -Guerilla, Rudolphe Zantinge - Unet, Skylla Janssen- Inholland). Niet onprettig om ons een middag in een kleiner gezelschap en met een huurauto te verplaatsen.
We bereiken de loods waarin de opleiding is gehuisvest na enige omwegen. De locatie is bepaald niet aantrekkelijk: ergens op een industrie terrein langs de snelweg De school is opgezet met geld van het VC fonds Ex’tent van Eckart Wintzen. In 2000 studeerden de eerste studenten af. Het instituut wordt geaccrediteerd door de Bureau of Private Postsecondary and Vocational Education.
In de loods is volgens het concept van een Mexicaanse ‘pueblo’ een gezellige sfeer gecreëerd, in het studio en lab gedeelte althans. De aula en het knutsellokaal bevinden zich in bedroevende staat. Is dit soms het in 2004 nieuw aangeworven gedeelte van de loods? Dan is er weinig geld geïnvesteerd om de zaak een beetje op te knappen!
Studenten betalen $ 15.500 dollar per jaar. In ruil daarvoor krijgen ze 640 uren ‘tuition’ in 46 lesweken waaronder ook de labhours vallen. Dit resulteert in gemiddeld 13 contacturen per week en een tuitionfee van $ 24,21 per lesuur per persoon.
Interessant is dat studenten bij Ex’pression elke vijf weken kunnen beginnen. Door deze spreiding kunnen faciliteiten optimaal benut worden. Er wordt ook in de avonduren lesgegeven. Na 123 weken in 24 terms is het tijd voor graduation. Er studeren inmiddels 600 studenten.
Ex’pression College bevat drie afstudeerrichtingen rond een gemeenschappelijke propedeuse bestaand uit ‘general education ‘in de vorm van vakken als business of media, interpersonal psycology, cultural anthropology, English composition, analytical Writing, Creative Writing, Stress Management, Humanities: Popular Culture, Enviromental Health, Living in a Mediaworld, Modern Western Civilization en Media Sound en Visual 1 en 2.
We werden bijzonder aardig ontvangen door de CEO Peter Laanen, in Nederland bekend als oud-directeur van Arcade en duidelijk goed op zijn plek als pedagoog. Bij de rondleiding, verzorgd door een medewerker van de afdeling studentenzaken, viel de grote aandacht voor geluid op. Twee goed geoutilleerde geluidsstudio’s waar bandjes en muziekgroepen geluidsopnamen kunnen maken als onderdeel van de community reach out. Er staat apparatuur om te kunnen switchen van analoog naar digitaal en er staan maar liefst zes mengtafels. Er is een lokaal met circa 36 plaatsen waar met grafische software kan worden gewerkt en een even groot technologielokaal.
Er werd hoog opgegeven van de grote motivatie van studenten. Wie wil kan er 80 tot 90 uur werken per week. De ruimte is 24/7 open. Of daar ook daadwerkelijk gebruik gemaakt van wordt, hebben we niet met eigen ogen kunnen vaststellen. Op het moment dat wij er waren om 15.30 ’s middags was de school duidelijk ‘uit’. We bekijken het eindexamenwerk en discussiëren over een games opleiding.
Aan het eind van de middag stappen we weer in de auto en rijden via een prachtige route langs de kust naar San José om ons weer bij de delegatie te voegen. ’s Avonds uit eten met Cisco. Sijbolt Noorda (cvb voorzitter HvA – UvA) belooft ons een ijsje als we netjes ons bord leeg eten. Dat is geen straf want het eten is prima en de ambiance OK. Het restaurant ligt in een buitenwijk, maar is wel gevestigd in een prachtig houten huis, met schitterende ornamenten. We cruisen vervolgens door het centrum van San José terwijl ik met mijn GPRS telefoon een adres van ijssalon probeer te achterhalen. Als we een hoek omslaan vinden we spontaan een Ben & Jerry’s en trekt Sijbolt vaderlijk zijn knip.
Vrijdag – Cisco en naar huis
Bezoek aan Cisco, dat kosten nog moeite gespaard had om de Nederlandse delegatie op te vangen. Nederlandse accountmanagers waren ingevlogen, er was een programma van een hele ochtend georganiseerd in het ‘Executive Briefing Centre’. Daar worden de klanten ontvangen en vinden demo’s plaats van nieuwe techonologie. Het Nederlandse boardmember Wim Elferink verzorgt de opening met een overzicht van trends en ontwikkelingen. In Amerika wordt de productiviteit van de backoffice aangepakt waarbij volgens Elferink gemakkelijk zo’n 25 tot 50% op –vooral personele – kosten bespaard kan worden. Hij schetste hoe één goed georganiseerd administratief centrum gemakkelijk 50 ziekenhuizen kan bedienen. Het geld dat hiermee bespaard wordt, wordt geïnvesteerd op de werkvloer waar het eigenlijk product tot stand komt. Al met al.een overtuigende businesscase, al zat het venijn in de staart. Technisch is allemaal niet meer zo ingewikkeld, implementeren blijft lastig omdat er allerlei zaken in de organisatie en bedrijfscultuur moeten veranderen en dat gaat langzaam in de publieke sector, zo ondervinden ze ook bij Cisco.
Bij Cisco zelf gaan de neuzen desnoods in één nacht de andere kant op, zo vertelt account manager Harm Jan Wijngaarden. De topman van het bedrijf, John Chambers, heeft een legendarische charismatische uitstraling. De presentatoren die ochtend, toch ook niet de minsten in de pikorde, halen hem om de haverklap aan. Sijbolt Noorda analyseerde dit fenomeen tijdens het etentje de vorige avond: Het sociale weefsel is in Amerika veel minder stevig dan in Europa. Kinderen slaan al jong de vleugels uit door in een andere stad te gaan studeren en als ze eenmaal werken in het de gewoonste zaak van de wereld om naar de andere kant van het land te verhuizen als zich daar een interessante job opportunity voordoet. En daarmee is de baan een veel belangrijker onderdeel van het dagelijks leven dan voor een Nederlandse werknemer.
Het bezoek aan Cisco wordt afgesloten met een goed verzorgde lunch in het briefing centre. Aan elke tafel zit een Cisco Executive. Wij belanden bij Steve du Mont waarbij we dieper ingaan op de claim van Cisco. Du Mont is volledig wired: vergaderingen worden gehouden via video-conferencing en opgevolgd via email, bij Duitse universiteiten zijn streaming colleges al heel gewoon. Iets om over na te denken bij het ontwerp van de nieuwe Amstelcampus. Zeker doen stelt Du Mont, want voor je het weet zit je met duizenden vierkante meters overbodig vastgoed. Dat overkwam Cisco in Amsterdam, maar dat zal nooit gebeuren op de campus in San José. Hier geen glanzende toren, maar 49 kleinschalige gebouwen, die eventueel per stuk kunnen worden afgestoten.
Dan voor het laatst in de bus naar het vliegveld. Hier worden we in mum door de security geloodst. Outbound vliegtuigen hebben duidelijk een minder hoge risicofactor dan een inbound vlucht. Terwijl we wachten tot we kunnen instappen en uitrekenen hoeveel uur het nog duurt voordat we in bed liggen, maken we de laatste grappen over het citygame: 3 punten voor degene die het eerste een verslag van de reis mailt.