Onderwijstaboes

Onderwijstaboe 4: De zwarte topschool

Carlo A. Pedroli — Sat, 22 Aug 2009 21:17:00 GMT

Al jaren is in de grote steden een verwoede strijd aan de gang om integratie op de scholen en dan vooral die met een havo- en vwo- of gymnasiumafdeling te bevorderen. Ingrepen door de overheid, zoals bijvoorbeeld het postcodebeleid of het samenvoegen van scholen, resulteerden weinig tot geen effect. Zogenaamde witte scholen blijven overwegend witter tot witst, de zwarte worden zwarter. In Utrecht onstond zelfs een witte vlucht naar scholen als de Werkplaats in Bilthoven of het Herman Jordan in Zeist. Maar ook Amsterdam Zuid-Oost kent bijvoorbeeld een zwarte vlucht van havo- en vwo-leerlingen naar het stadsdeel met de hoogste concentratie voortgezet onderwijsscholen en dan vooral gymnasia: Amsterdam Oud-Zuid. Door de hoge concentratie witte scholen in dit deel van de stad is het nuttig effect van deze leerlingmigratie te verwaarlozen.

Het is een interessante gedachte om je af te vragen of deze opgelegde integratie wel de juiste weg is en of er wellicht andere perspectieven mogelijk zijn. Kijk je naar het verleden in onderwijs in Nederland dan tekent zich een rijke geschiedenis af van sociale en economische emancipatie van bevolkingsgroepen (van katholieken tot arbeiders) die op enigerlei tijd door extra aandacht die specifiek op deze groepen zelf waren gericht, vooruit werden geholpen. Niemand zal ontkennen dat de kern van het probleem van integratie een sociaal-economische is. Verbetering van deze sociaal-economische situatie, concreet genomen dus beter betaald en uitdagender werk, start bij het onderwijs. Onderwijs van een zo goed mogelijke kwaliteit. Onderwijs dat zo goed mogelijk in zijn aanpak aansluit op de specifieke doelgroep. Maar daarnaast ook onderwijs dat vooral hoge eisen stelt aan kinderen.

Het is daarom verstandig, op het gevaar politiek incorrect te zijn, te streven naar de realisatie van zwarte topscholen. Scholen waar hoge eisen worden gesteld aan leerlingen van allochtone afkomst, waar extra inzet wordt gepleegd om hen in aaraking te brengen met allerlei zaken die van huisuit minder vanzelfsprekend zijn en dat alles met het doel om ze ze zo goed mogelijk voor te bereiden op deelname aan het hoger en universitair onderwijs. Daarvoor is een extra en speciaal op de specifieke doelgroep gerichte benadering nodig. De geschiedenis heeft geleerd dat vaak slechts een decennium duurt voordat een verbetering van de sociaal-economische situatie en daarmee ook integratie daadwerkelijk een feit is. Stel je voor: zelfs een school als het Vossius Gymnasium in Amsterdam Oud-Zuid die in 2020 een leerlingpopulatie kent die een afspiegeling is van Amsterdamse bevolking... dat is een mooi streven.

Onderwijstaboe 3: Afschaffing van een lesgerelateerd beloningssysteem

Carlo A. Pedroli — Sun, 28 Sep 2008 10:56:00 GMT

Wellicht ook gelukkig in een tijd waarin de ene hype op de ander volgt: het onderwijs is wanneer je het naar zijn structuren en werkwijzes beschouwt een van de meest onbeweeglijke sectoren in de maatschappij. Toch is het de vraag of Beter Onderwijs in Nederland ook Tradioneel Onderwijs in Nederland is. De karakteristieke frontale doceerstijl met de de leerlingen in busopstelling is nog altijd de vigerende methode in de meeste scholen. Niets mis mee wanneer er sprake is van buitengewoon inspirerende docent die zijn gehoor aan zijn of haar lippen heeft hangen. Meestal is dat echter niet het geval en is er met deze doceerstijl geen sprake van een effectieve, laat staan efficiënte, wijze van kennisoverdracht.

Hetzelfde geldt voor het al decennialange gehanteerde beloningssysteem in het onderwijs dat een betrekkingsomvang relateert aan de hoeveelheid te geven lesssen. De hoeveelheid taken die onlosmakelijk aan het geven van deze lessen zijn verbonden, zoals voorbereiding, nakijkwerk en vergaderingen, worden op schoolniveau in het zogenaamde taakbeleid in - niet zelden eindeloos - overleg tussen de medezeggenschapsraad en schoolleiding vastgesteld. Eén van de belangrijkste oorzaken van de bijna fundamentele inertie van het onderwijs zit hem dan ook in dit systeem. Het verhindert in ieder geval een andere wijze van organiseren van het onderwijs. Deze hoeft bijvoorbeeld niet noodzakelijkerwijs in leseenheden, niet in alle eenzaamheid tussen vier muren, met een passieve rol van leerlingen plaats te vinden. Dit systeem verhindert dat men docenten inzet op een wijze die het beste past bij hun vaardigheden en kwaliteiten.

Laat die spreekwoordelijke docent alstublieft zijn bevlogen lessen geven. Die herken je snel genoeg aan de aan de twinkeling in de ogen en de ademloze aandacht van de leerlingen. Maar zorg voor dat je het overige negentiende deel van het onderwijs zo organiseert dat de leerlingen op meerdere wijzen hun kennis en vaardigheden opdoen. Ook niet onbelangrijk: zorg ervoor dat het werk van docenten buiten het klaslokaal zichtbaar wordt voor collega's. Al het minitieus geformuleerde taakbeleid ten spijt is de ongelijkheid tussen het werk dat docenten, vaak zelfs binnen vaksecties, verzetten in het onderwijs groot. Waar de één de schooldeur achter zich dicht trekt, en dan ook geheel vertrokken is, zit haar of zijn collega vaak nog uren, thuis of op school, te werken. Ook dat voorkom je door in het onderwijs de in gehele maatschappelijke sector gebruikelijke verrekening in uren in te voeren. Een kleine administratieve ingreep met grote mogelijkheden.

Onderwijstaboe 2: Kortere vakanties

Carlo A. Pedroli — Fri, 29 Feb 2008 18:51:00 GMT

Waar heel werkend Nederland vrijwel hetzelfde aantal vakantiedagen kent, is in onderwijsland nog steeds het negentiende-eeuwse rurale model in gebruik. Dat wil zeggen een aanzienlijk groter aantal vakantiedagen met als kroon op het edele werk een 'grote' vakantie van ongeveer zes weken. Een verworvenheid waar de gemiddelde Nederlander alleen van kan dromen. Deze stamt nog uit het tijdperk dat de kinderen geacht werden in deze periode ('oogstmaand') op het veld mee te werken. Een vorm van kinderarbeid die gelukkig slechts zelden meer voorkomt en ook voor de aanvulling van het gezinsinkomen geen rol van betekenis meer speelt.

Een secundaire arbeidsvoorwaarde die het onderwijs op het eerste oog aantrekkelijk maakt. Maar is dat werkelijk zo? Het grote aantal vakantiedagen en met name de frequentie ervan maakt dat onderwijsproces steeds onderbroken wordt: voor de leerlingen goed en wel op gang zijn gekomen (en in sommige gevallen wellicht hun docenten ook), wordt de spanningsboog weer onderbroken en begint het na de vakantie weer van voren af aan. In de tijd die tussen de vakanties rest, moet vervolgens in vrij korte (onderwijs)tijd het leerpoces zijn beslag krijgen. De ervaren werkdruk in het onderwijs zou hier wel eens zijn oorsprong in kunnen vinden. Waar in andere sectoren het werk over een groter aantal uren is verdeeld, kan (moet?) het in het onderwijs in bijna de helft van de tijd.

Dat pleit ervoor de vakanties in het onderwijs meer te laten overeenkomen met de gebruikelijke termijnen. Deze maatregel, waar tot nu toe geen enkele onderwijsminister zijn of haar handen heeft willen branden, kent enkele belangrijke voordelen. Ten eerste verloopt het onderwijsproces met minder onderbrekingen en daardoor meer efficient, ten tweede wordt de werkdruk beter over het jaar verspreid en ten derde zullen ouders zich minder zorgen hoeven te maken over de zorg voor hun kroost op de vele dagen dat zij wel moeten werken.

Onderwijstaboe 1. Taakbeleid: middel erger dan de kwaal

Carlo A. Pedroli — Mon, 31 Dec 2007 12:23:00 GMT

Al weer een hele tijd geleden werd in het voortgezet onderwijs het zogenaamde taakbeleid ingevoerd. Door de overheid en de grote onderwijsbonden werd een systeem in het leven geroepen dat de ondervonden ongelijkheid tussen docenten in het onderwijs zou moeten voorkomen. Zoals bekend wordt in het voortgezet onderwijs onderwijzend personeel nog steeds betaald naar het aantal lessen dat verzorgd wordt. Gerelateerd aan deze lessen wordt vervolgens naar een rekenmodel een aantal taken, verplichte en vrijwillige scholing, tot op vrijwel de minuut verrekend.

Als je kijkt hoe dit systeem heeft uitgegepakt, kun je constateren dat het volstrekt zijn doel voorbij is geschoten. Erger nog, het heeft in de praktijk vaak het volstrekt tegenovergestelde effect gesorteerd. Docenten die uit enthousiasme en/of idealisme, en daar lopen er gelukkig heel veel van rond in het onderwijs, zich weinig gelegen lieten liggen aan het letterlijk minitieus bepaalde takenpakket, gaan daar net als vroeger, ver over heen. Collega's die het op het gebied van de arbeidsethos wat minder nauw nemen weten zich vaak gesterkt, niet in het minst door de eigen rol van rekenmeester, het Persoonlijk Inzet Plan of hoe het ook mag heten, in eigen voordeel te benutten.

Wat is de oplossing? Die is vrij simpel maar vraagt wel enige durf van de partijen aan de CAO-onderhandelingstafel: schaf ten eerste de archaische verrekening naar lessen af in het onderwijs af en hanteer een 36-urige werkweek zoals in andere sectoren maar ook in het onderwijs in de meeste Europese landen gebruikelijk is. Zorg er vervolgens voor dat docenten zo flexibel mogelijk in hun teams vooral dat werk kunnen doen waar zij goed in zijn. Laat die werkverdeling vooral ook binnen de teams plaatsvinden. De kans dat de ongelijkheid dan onrechtvaardige of onaanvaardbare vormen aanneemt, minimaliseer je daarmee aanzienlijk. In ieder geval meer dan door een systeem dat gelijkheid en beleid voornamelijk suggereert.