Vol verwachting toog ik naar het ontmoetingscentrum in Caïro waar de
Doctor een lezing zou houden over het ontstaan van kunst. De lezing was
het begin van een serie waarin de geschiedenis van 'de' kunst behandeld zou
worden.
De Doctor stelde dat ten onrechte beweerd wordt dat kunst in
het oude Griekenland ontstaan is. Kunst is veel, veel ouder. In mooi,
hoog-Arabisch voerde hij ons mee naar oeroude tijden waarin ooit iemand
met een trefzekere hand de afbeelding van een dier op een rots tekende:
"In een donkere grot, wellicht slechts met een enkele fakkel verlicht -
terwijl het dier zelf niet in de buurt was.'"
Ter illustratie kregen we een aantal prachtige rotstekeningen te zien;
waarvan de meest interessante, volgens de Doctor, die in de grotten van Lascaux waren. Aan het eind van zijn
betoog liet de Doctor ons een afbeelding zien van een rots waarop vele wit
gekleurde handen waren afgedrukt. Hij noemde dit het begin van kunst en
van cultuur: " die is dus begonnen bij Het Tekenen." De Doctor wees erop dat
niemand precies weet waarom mensen zijn gaan tekenen: 'wat bezielde hen? Was er sprake van een ritueel, van een bezwering, of was er iets heel anders aan de hand?"'
Daarbij wees hij op de kracht van symbolen in het algemeen..
We gingen terug naar Griekenland: de doctor vond het Griekenlandverhaal een
typisch europees voorbeeld van annexatie. Zijn stem klonk verontwaardigd toen hij vertelde hoe de
westerlingen sinds de vroege Middeleeuwen de wereld naar hun hand gezet
hebben, volkeren hebben uitgeroeid, beschavingen hebben vernietigd,
schatten hebben geroofd enz. enz. In de volgende lezingen zou hij hier
ongetwijfeld op terugkomen: "bovendien hebben de Europeanen en de
Amerikanen hun denkmodellen aan de hele wereld willen opleggen. Dat geldt
ook voor die over het ontstaan van kunst. "
Het verhaal riep nogal wat vragen en (positieve) reacties op. Vooral de
stelling over 'het maken van tekeningen' als het begin van kunst. De doctor legde het nog eens uit: "de
tekening van het dier, is een verwijzing naar het echte dier, een
verwijzing die de toeschouwers herkennen, een abstrahering dus."
Als
enige westerling in het gezelfschap voelde ik mij enigszins beschroomd, ik was immers een vertegenwoordiger
van alle wandaden van Europa, maar uiteindelijk vroeg ik de Doctor toch of het maken van tekeningen ook
het begin
van RELIGIE representeerde. In religie speelt het vermogen van de mens om
in symbolen te denken, immers ook een rol.
De Doctor reageerde enthousiast met een kort en
duidelijk "ja!", waarbij hij nogmaals benadrukte dat de vraag waarom de
tekeningen precies gemaakt zijn, niet duidelijk beantwoord kan worden.
"Wat voor rol heeft muziek gespeeld bij de ontwikkeling van 'cultuur'?"
vroeg ik de Doctor later. "En hoe zit het met 'de taal'?"
Hij vertelde mij toen vol vuur dat dat zeker belangrijke facetten waren,
maar dat er helaas geen sporen over zijn van heel vroege muziek. En dat we
ook de dans - het communiceren via bewegingen - niet moesten
onderschatten: "Maar de tekenaars zijn, dankzij hun 'tekens aan de wand', duidelijk in het voordeel."
Later op de avond raakte ik in gesprek met een andere kunstkenner, wiens
Engels ik helaas minder goed verstond dan het Arabisch van de Doctor. Ik
begreep uit zijn verhaal dat, volgens een gangbare opvatting, de Kunst inderdaad
haar wortels
heeft in het oude Griekenland. Ze zou geboren zijn op het moment dat een -
bewust - onvolledige weergave van een godheid de mensen uitdaagde om hun
VERBEELDINGSKRACHT te gebruiken. Daarbij zou de religieuze of magische
betekenis ondergeschikt zijn aan de ESTHETHIEK.
De volgede dag keek ik in het Egyptisch Museum lang het perkament waarop kundige handen, mensen en dieren trefzeker hebben afgebeeld, lang voor Griekenland in beeld was. Kunst of (nog?) geen kunst, wat maakt het eigenlijk uit?