Dit heeft eerder gestaan in 'Vredeskoerier/'t Kan Anders/Kernwapens weg' van september 2007Hoe geweldloosheid de staat beschermd
(boekbespreking)
Titel: ‘How non-violence protects the state’
Auteur: Peter Gelderloos
Ik zal bij
deze boekbeschrijving de hoofdstukindeling van Gelderloos aanhouden aangezien
de hoofdstukken op zichzelf staande delen zijn met een thema dat door hem
doorgelicht wordt.
1 Geweldloosheid is ineffectief
Peter gaat
niet zo zeer in op de duidelijke mislukkingen van geweldloosheid maar zegt:
“Laten we eens naar de successen van geweldloosheid kijken”. Beter gezegd: naar
de succesverhalen. De door hem aangehaalde voorbeelden zijn onder anderen de
onafhankelijkheid van India van onder het koloniale bewind van Groot-Brittannië
vandaan, of de burgerrechtenbeweging in vooral de Verenigde Staten in de jaren
60 van de vorige eeuw of de vredesbeweging tijdens de Vietnamoorlog. Hij stelt
daarbij dat geweldloos succes alleen zo genoemd mag worden als deze in zijn
geheel toegeschreven kan worden aan geweldloze tactiek. In contrast daarmee
zegt hij dat “voor de rest van ons” (de niet-pacifisten) het een succes heet,
als het resultaat er is met gebruik van het hele spectrum aan actiemiddelen
inclusief geweld. Hij benadrukt daarbij dat geweld niet zaligmakend is en vaak
zelfs onwenselijk. Maar als het nodig is om resultaat te boeken, moet men niet
schromen om het toe te passen. Wat is er bijvoorbeeld werkelijk waar van de
verhalen van geweldloos verzet onder leiding van Mahatma Gandhi, de
noncoöperatie, de boycot van Brits zout en textiel, de hongerstaking en dat na
decennia volharding de Britten zich onvoorwaardelijk terugtrokken uit India? De
werkelijkheid is gecompliceerder, stelt Peter, namelijk dat er ook gewelddadige
acties waren en dat juist die de Britse regering deden besluiten zich terug te
trekken. Tevens telde mee dat Groot-Brittannië te veel troepen en materieel in
de beide wereldoorlogen van de vorige eeuw. Het koloniale bestuur werd daarom
omgezet in een neokoloniaal bestuur met leiders die niet al te anti-Brits
waren. Ook andere geweldloze succesverhalen worden door Gelderloos doorgelicht
met vergelijkbaar resultaat. Zijn conclusie is daarom dat geweldloze acties
alléén ineffectief zijn en dat je om je doel te bereiken je breder moet
oriënteren.
2 Geweldloosheid is racistisch
Gelderloos
doet zijn uiterste best om uit te leggen dat het hier niet gaat om verwensingen
of rassenhaat maar dat geweldloosheid nu eenmaal is voorbehouden aan “...de
blanke middenklasse die het privilege heeft van een vast onderdak, een vaste
baan, (meer dan) voldoende voedsel...” etc. etc. En die blanke pacifist legt
dan de onderdrukte zwarte in de sloppenwijken zonder baan of voedsel op hoe
deze zonder gebruik van geweld zijn situatie moet zien te verbeteren. Ook hier
wordt geweldloosheid genadeloos doorgelicht. Malcolm X en de Black Panther
beweging boekten meer resultaat. Hij citeert daarbij onder anderen Martin
Luther King Jr. die zich beklaagde over die “...blanke zogenaamd verlichte
pacifisten die beweren achter onze doelen te staan maar zich niet in onze
methoden kunnen vinden en ons een spoorboekje van onze bevrijding willen
opleggen...”.
3 Geweldloosheid betekent trouw zijn
aan de staat
Dit
hoofdstuk is in feite het stokpaardje van Peter: De staat moet vernietigd
worden en mensen moeten zich in kleine verbanden verenigen en samenwerken
zolang dat opportuun is, daarna weer ontbinden. Geen gecentraliseerd gezag laat
staan een overheid met een monopolie op het gebruik van geweldsmiddelen. En
geweldloosheid bevestigt nu juist die monopolie. Hier is ook de titel van het
boek van afgeleid “How nonviolence protects the state” (Hoe geweldloosheid de
staat beschermd). Aangezien, volgens Gelderloos, verzet tegen onderdrukkers per
definitie een conflict met die onderdrukkers (de staat) is, speelt
geweldloosheid de onderdrukkers in de kaart door bij voorbaat de oppositie te
pacificeren, de angel eruit te halen. De overheid hoeft dan slechts een
infiltrant in de geweldloze beweging te laten binnendringen en ze heeft de
regie weer geheel in handen, inclusief de mogelijkheid om de geweldlozen tot
een agressieve daad te provoceren en ze heeft een reden om in te grijpen.
4 Geweldloosheid is patriarchaal
Patriarchaat
is een vorm van sociale organisatie dat iets voortbrengt wat we gewoonlijk
seksisme noemen. Volgens Gelderloos gaat het verder dan dat en verdeelt het de
mensen in twee rigide categorieën (mannen en vrouwen) en te beweren dat die
categorieën zowel natuurlijk als moreel zijn. Leiderschap, ook in de
vredesbeweging, zou ook natuurlijkerwijze een mannelijke functie zijn. Hij
probeert ook aan te tonen dat geweldloosheid patriarchaal is door te stellen
dat het ervan uit gaat dat in plaats van ons te verdedigen tegen geweld, we het
beter lijdzaam kunnen ondergaan totdat er voldoende mensen kunnen worden
gemobiliseerd om op vreedzame wijze het tij te keren. Gelderloos trekt dit door
en stelt dat geweldloosheid impliceert dat het immoreel is voor een vrouw om
het gevecht met een aanvaller aan te gaan of zelfs lessen in zelfverdediging te
nemen. Vandaar de titel van dit hoofdstuk. Ik vond het wat gezocht en weet niet
of alle pacifistes (v) zich daarin zouden kunnen vinden.
5 Geweldloosheid is tactische en
strategisch inferieur
Dit
onderwerp is natuurlijk altijd de crux bij discussies over het gebruik van al
dan niet vreedzame actiemiddelen. Is vrede de weg, zoals aan Gandhi wordt
toegeschreven, of moet je een effectieve actie uitvoeren ook al is die
gewelddadig. Volgens Gelderloos vervallen veel groepen van het maken van een
strategie naar het maken van slagzinnen. Het beperken van de toe te passen
tactieken tot uitsluitend geweldloze middelen, beperkt ook je kansen om je doel
bereiken. Voor Gelderloos is het schrijven van een brief net zo zeer een
bruikbare tactiek als een steen door een ruit.
6 Geweldloosheid is misleiding
In dit
hoofdstuk toont Gelderloos aan dat de geweldloze succesverhalen in feite
misleidingen en verdraaiingen van de werkelijkheid zijn. Er wordt victorie
gekraaid terwijl duidelijk is dat de staat heeft gewonnen. Soms geeft de staat
in en lijkt het of de zaak gewonnen is, maar gaat de overheid via een omweg
toch haar eigen gang. De kruisraketten zouden er niet komen, maar is dat wel zo
of liggen er stiekem tóch kruisraketten op Volkel??? Hij laat vele voorbeelden
zien waar geweldloosheid niets uithaalde en waar met geweld of dreigen met
geweld veel meer bereikt is. Vooral de geweldloze acties tegen de School of the
America’s (SOA) waar langdurige geweldloze acties van burgerlijke
ongehoorzaamheid werden gevoerd met als gevolg dat velen zich zonder verzet
lieten oppakken en een half jaar of langer achter de tralies mochten
verblijven. Sommige waren daar nog trots op ook en voerden dat aan als het
offer waartoe zij bereid waren geweest voor de zaak. Het heeft echter niets
uitgehaald en de SOA bestaat nog steeds.
7 Het alternatief: mogelijkheden
voor revolutionair activisme
Het zal
duidelijk zijn dat er ook een alternatief moet worden geboden. Gelderloos vindt
niet dat er meer gewelddadige acties moeten worden gevoerd. Wel vindt hij dat
je als je iets wilt bereiken, je geen enkele methode moet afwijzen, dat het
geen enkel nut heeft om met de overheid te overleggen of afspraken te maken.
Pacifisme is in zijn ogen een ideologie met pretenties die boven een
persoonlijke praktijk uitgaat en die onveranderlijk de belangen van de staat
dient en psychologisch hopeloos gewikkeld is in het beheersschema van het patriarchaat
en de blanke overheersing.
‘How
Nonviolence protects the State’, Peter Gelderloos, South End Press, ISBN
978-0-89608-772-9, prijs $10.00.
Peter
Gelderloos is radicaal anarchist en actief in diverse lokale anti-oorlog- en
anti-globaliseringgroepen en internatinale bewegingen als Food Not Bombs. Hij
is auteur van boeken over grassroots, consensus, democratie etc.
Kees de Boer
Links over Peter Gelderloos