Na een autorit door het prachtige havengebied van Rotterdam arriveren we op donderdagochtend in Heijplaat. In de ontvangsthal van het voormalige RDM ontmoeten we professionals op onderwijsgebied. Wouter Bos gaat hier voor het eerst in gesprek met mensen uit het veld in de voorbereiding van zijn contract met de steden. In dat contract worden afspraken met de steden in Nederland vastgelegd, in het bijzonder de vier grootste, over wat die steden van een eventueel kabinet-Bos mogen verwachten. Dat stedencontract zoals Wouter Bos het noemt, wordt gevuld aan de hand van gesprekken met betrokkenen. Het thema vandaag is de vraag wat de meest klemmende problemen van het onderwijs in de grote stad zijn en wat de nationale overheid zou kunnen doen om te helpen.
Een aanzienlijk deel van de VMBO-leerlingen maakt zijn school niet af. En voor wie wel een diploma haalt is de overgang naar werk vaak niet soepel genoeg. Volgens veel werkgevers is er volop behoefte aan vaklieden, maar de scholen leveren die niet af. Wouter gaat hierover in gesprek met Piet Boekhoud, voorzitter van het College van Bestuur van het Albeda College. Het Albedacollege is een ROC met tal van vestigingen in Zuid-Holland, 2400 docenten, 25.000 leerlingen. Piet's eerste opmerking is dat in de discussie vermeden moet worden te spreken over 'het' VMBO. Dat bestaat namelijk niet. Er zijn zoveel verschillende opleidingen en zoveel verschillende leerlingen. Gooi het niet op een hoop. Dat gebeurt dan ook niet in het gesprek.
Om schooluitval tegen te gaan moet je ook de ouders aanspreken, ze uitnodigen voor ouderavonden. Dat kost veel energie, want simpelweg een brief meegeven aan de leerlingen met een uitnodiging werkt al lang niet meer. Toch is het wel heel belangrijk, want vertrouwen, verbinding en verantwoordelijk (de drie v's zoals Piet Boekhoud ze noemt) zijn in de ontwikkeling van de leerlingen essentieel.
Wouter wil weten hoe het zit met de aansluiting op de arbeidsmarkt en schooluitval. 'Het probleem met de aansluiting op de arbeidsmarkt zit nu met name in de welzijnssector', zegt Piet. 'Leerlingen die dat soort opleidingen volgen komen heel moeilijk aan werk.' In de zaal merkt iemand over schooluitval op dat er per VMBO-leerling een begeleider moet zijn, die kan helpen bij problemen. De meeste uitval zie je rond oktober, zegt hij. Vaak maken leerlingen een verkeerde keuze. Als er goede begeleiding is, kun je dat voorkomen. Houd ze binnen tot ten minste december en dan kun je ze een veel beter beeld geven van hun mogelijkheden.
Piet Boekhoud merkt op dat het ook moeilijk is voor leerlingen om een goede keuze te maken. Ze zien als ze opgroeien vaak de wereld van reisbureau's, winkels en cafe's in de stad. De wereld van het geld en gemak. Ze hebben vaak geen goed besef van arbeid. Contacten met bedrijven zijn dus heel belangrijk. Stageplaatsen zijn dus heel belangrijk. De aansluiting onderwijs-werk moet goed gemaakt worden.
Wouter Bos gaat na een korte pauze in gesprek met Henk Koedood. Hij is directeur van de basisschool De Boog in Delfshaven. Een school met 280 leerlingen, die volgens de inspectie bij de beste scholen hoort. Wat zijn dat nu, de grotestadsproblemen die de school binnenkomen? Henk geeft voorbeelden: elke dag om 07.15 uur belt de concierge een moeder van wie de kinderen vaak niet komen opdagen. Zonder concierge wordt er niet gebeld, komen de leerlingen niet naar school. Dan zou je de stap naar de leerplichtambtenaar moeten zetten en dan kom je in een heel ander traject.
Wouter vraagt of er kinderen zonder ontbijt naar school komen. Henk meldt dat dat helaas zo is. 'Wat we daar mee moeten, daar hebben we het nu over. Er zijn creatieve oplossingen nodig, maar ruimte voor experimenteren is er nauwelijks.' De zogenaamde Voorschool vindt hij een heel goed idee. 'Maak er een onderdeel van de school van. Kun je meteen aan de taal werken. Bedenk: er zijn hier wijken waar je geheel uit de voeten kan met alleen Turks of Arabisch. Alles wat er aan zorg bij een kind te pas komt zou trouwens voor de school beschikbaar moeten zijn, en duidelijk zou ook moeten worden waar de regie ligt, namelijk bij ons. Geef ons de ruimte. En die krijgen we niet altijd, maar we doen het wel. Het is te belangrijk.'
Mariette Hamer, collega-Tweede Kamerlid, meldt dat er in de Kamer gestreden wordt over het geven van doorzettingsmacht aan de gemeenten. De christelijke partijen zijn daar fel op tegen. Wat dat betreft is verzuiling nog steeds vaak een belemmering voor veranderingen in het onderwijs. Het probleem wordt dus tot op het hoogste niveau besproken.
In de zaal wordt gepleit voor meer 'sense of urgency', 'en betrek het bedrijfsleven, zorg voor transparantie. De onderwijsstructuur is veel te ingewikkeld. LTS, MTS, dat waren begrippen waarvan duidelijk was waar ze voor stonden. Dat ontbreekt nu.' Anderen maken opmerkingen over de noodzaak tot 'trendwatchen'. Als je weet dat er vraag komt naar 40 elektromonteurs, geef dat dan op tijd aan bij de opleidingscentra, dan kunnen ze leerlingen gericht daarvoor opleiden. Nu komt de vraag vaak te laat binnen, waardoor er al snel een achterstand van twee jaar ontstaat.
Wouter vat de discussie samen. Wat neemt hij mee naar Den Haag? 'Niet alles is op te lossen met geld. Dat is een reflex. De vraag 'wie heeft de regie?' is in wat ik vandaag gehoord heb ook heel belangrijk. Dat is het eerste wat ik meeneem. Dat gezegd hebbende, speelt geld natuurlijk wel een rol. Er moet geinvesteerd worden in mensen, in meer mensen ook. Ook in de arbeidsvoorwaarden moet een aantrekkelijk perspectief geschetst worden. Als derde vind ik dat de politiek in Nederland op een verkeerd spoor gezeten heeft als het gaat om de gedachte dat we steeds meer hoog opgeleide, vrijgevochten mensen hebben in Nederland. Voor een hele grote groep mensen is dat waar, maar er is ook een groeiende groep mensen die niet geemancipeerd is. Mogen we wel of niet ingrijpen als we zien dat ouders hun kinderen slecht opvoeden? We zien nu dat ingrijpen noodzakelijk is. Verwijten over paternalisme moeten we dan maar even voor lief nemen. Als vierde zie ik dat we door moeten gaan met decentralisatie in het onderwijs. De Brede Buurtschool bijvoorbeeld is alleen maar waar te maken als de wethouder Onderwijs ook daadwerkelijk iets in de melk te brokkelen heeft. De helft van de beleidsambtenaren bij het ministerie van OC&W weg, zet ze bij gemeentes neer. De invalshoek van ambtenaren moet ook anders. Ze staan te vaak nog op 'zenden' in plaats van 'ontvangen'. En ten slotte moeten we ruimte bieden voor experimenten. Regels mogen niet verstikkend werken. Het is treurig om te zien dat de de mooiste dingen die nu gebeuren in de samenleving vaak tot stand komen doordat mensen lak hebben aan de regels.'